powinno wskazywać realną zależność między faktami – w odróżnieniu od wytłumaczenia, które wskazuje na zależność idealną oraz inaczej niż wyjaśnianie filozoficzne, które wyprowadza wtórne właściwości zjawisk z ich istot. Schemat przyczynowy został zdefiniowany przez Znanieckiego jako ścisły związek pomiędzy określonym zespołem warunków poznawczych a określoną klasą wartości poznawczych, wytwarzanych przy ich pomocy. Znaniecki wskazał szereg zależności pojawiających się w trakcie działalności naukowej: Zależność rozwoju dziedziny od nowych, pojawiających się (lub znikających) materiałów. Zależność wyników naukowych od przyrządów technicznych. Zależność wyników badań w poszczególnych dziedzinach wiedzy od wytworów poznawczych, służących jako narzędzia. Zależność wyników działalności poznawczej od symboli, służących do oznaczania wartości poznawczych lub ich przedmiotów. Działalność poznawcza jest zdaniem Znanieckiego przyczynowo uwarunkowana przez szereg czynników: Inne dziedziny działalności ludzkiej, Zaangażowanie w działalność dydaktyczną, Społeczeństwo, Grupa społeczna.