Gdy pan feudalny lokował wieś bez pomocy zasadźcy, sołectwa nabywali przedstawiciele szlachty lub bogaci mieszczanie.
Zadania i prawa sołtysa: lokator, który sprawował nadzór nad osadnictwem i lokacją wsi lojalny lennik wobec feudalnego pana odbywanie służby rycerskiej na jego polecenie urzędnik do ściągania należności od chłopów na rzecz możnowładcy sędzia w sprawach opłat, podatków i przymusowych służebności przedstawiciel wspólnoty wiejskiej w konfliktach z sąsiednimi wsiami i w kontaktach z panem feudalnym oraz instytucjami zewnętrznymi odrębne świadczenia feudalne niższy wymiar dziesięciny prawo posiadania własnych chłopów prawo prowadzenia młyna i warsztatu rzemieślniczego prawo zakładania stawów i polowaniaSołectwo – Studium Prawnoustrojowe (s. 19–32) [dostęp 2018-10-18].
Od początku XIII do połowy XIV wieku urząd sołtysa był dziedziczony przez najstarszego męskiego potomka. W XIV wieku proponowano, by z sołtysów uczynić odrębną warstwę społeczną. Ich znaczenie społeczne i ekonomiczne było względnie mocne, a bywało częstym zjawisko przenoszenia się sołtysów lub ich dzieci do stanu rycerskiego. Potencjał sołtysów bywał na tyle silny, że ekonomicznie przewyższali czasem drobne rycerstwo, szczególnie rekrutujące się z ubogich ministeriałów lub włodyków.