Bernardyn Bartłomiej, urodzony w Bydgoszczy i całe życie z miastem związany opracował dwa słowniki, które stanowią wartościowe źródło historyczne do badań języka polskiego. Pierwsze dzieło to pionierski słownik łacińsko-polski ukończony w 1532 roku, liczący 4272 polskie wyrazy, a drugie – ponad 11 tys. polskich wyrazów, przełożonych w 1544 r. z łaciny na marginesach, powstałego w 1488 roku, słownika „Vocabularis breviloquus” autorstwa Jana Reuchlina. Rękopisy zwane sylwą, tworzył w XVI w. także inny bernardyn – Teofil z Bydgoszczy.
Wielu mieszczan oraz urzędników bydgoskich tworzyło własne dzieła pisarskie. Autorem panegiryków na cześć papieża oraz publicystyki z okresu rokoszu sandomierskiego był starosta bydgoski Maciej Smogulecki. Inny starosta – kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński był autorem pamiętnika, zaliczanego do najwybitniejszych w XVII wieku. Wytworem bydgoskiej kultury mieszczańskiej była Kronika Bydgoszczy Wojciecha Łochowskiego, prezentująca dzieje miasta do 1637 r. Inny charakter miała Kronika Bernardynów Bydgoskich, którą pisało łącznie 83 zakonników w okresie 1604-1825 r.