Główna różnica między koncepcją Tomkinsa i wcześniejszymi koncepcjami behawiorystów i psychoanalityków polega na uznaniu afektów i emocji za główny motyw działania organizmów, które dysponują układem nerwowym z analizatorami wrażeń zmysłowych. Według Tomkinsa istnieje dziewięć podstawowych afektów (o różnych intensywnościach), które są wrodzonymi cechami biologicznymi, dziedzicznymi reakcjami organizmu na zewnętrzne bodźce (zob. bodziec w fizjologii, bodziec w psychologii, bodziec w behawioryzmie): thumb|left|Mimiczna ekspresja podstawowych emocji   –  zainteresowanie (zwrócenie uwagi) – ekscytacja (podniecenie),   –  przyjemność – radość   –  niespodzianka – zaskoczenie   –  żal – cierpienie   –  gniew – wściekłość   –  niepokój – strach   –  wstyd – upokorzenie   –  disgust ( reakcja na niepożądane smaki, obrzydzenie)   –  dissmell (reakcja na przykre zapachy) Dopiero poznawanie otoczenia przez rozwijający się organizm prowadzi do stopniowego pojawienia się samoświadomości – świadomości własnych emocji, myśli, potrzeb, tj. potrzeby fizjologiczne i potrzeba bezpieczeństwa, potrzeba miłości i przynależności, szacunku i uznania, możliwości samorealizacji (zob.