Z kolei w okresie rosyjskim Niemcy nadal pełnili ważną rolę i choć zaczęło powstawać niemieckie środowisko estofilów (np. lekarz Georg Julius Bertram-Schultz), to w większości Niemcy nadal blokowali zapędy tożsamościowe Estończyków i współpracowali z urzędnikami rosyjskimi.
W XIX wieku, w czasie budzenia się ruchów narodowych w Europie, nasilona rusyfikacja na ziemiach estońskich doprowadziła do osłabienia pozycji Niemców bałtyckich. Jednocześnie zniesiono pańszczyznę, a także rosła liczba wykształconych Estończyków i znaczenie uniwersytetu w Tartu (ówcześnie: Dorpat).
Z inicjatywy Jakoba Hurta zbierano folklor estoński. Powstawała też poezja i dramaturgia w języku narodowym – tworzyli ją m.in. przedwcześnie zmarły „ojciec literatury estońskiej” Kristjan Jaak Peterson, Lydia Koidula, a w późniejszym okresie Marie Under. Estończycy doczekali się też własnego eposu narodowego w języku estońskim pt. „Kalevipoeg” (Syn Kaleva) autorstwa Friedriecha Reinholda Kreutzwalda. Estoński ruch narodowy działał na dwóch biegunach – część aktywistów kierowała sympatie w stronę rosyjską (Carl Robert Jakobson), część natomiast w kierunku niemieckich tradycji i kultury.