Z okresu bezpośrednio poprzedzającego odzyskanie niepodległości wymieniano najczęściej POW i Legiony, a na Śląsku i w Wielkopolsce, organizacje tworzone przez działaczy obozu narodowego.

Inną drogę kształtowania świadomości narodowej przechodzili emigranci lub Polacy mieszkający w rejonie pogranicza. Kontakt z przedstawicielami innych narodów umacniał jedynie poczucie odrębności etnicznej. Był to jednak o tyle ważny proces, że przygotowywał podłoże do akceptacji własnego państwaP. Wandycz, Polska międzywojenna, [w:] Uniwersalizm i swoistość kultury polskiej, red. J. Kłoczowski. T. 1. Lublin 1989, s. 262..

Szczególną rolę odegrał okres I wojny światowej, gdy rozbudzony nacjonalizm rodził nieufność i wrogość wobec „obcych”, w tym wypadku emigrantów z Polski. Dotyczy to zwłaszcza osób przebywających na terenie Niemiec. W tych warunkach wiadomości o powstaniu państwa polskiego przyjmowane były jako szansa na uzyskanie statusu obywatela, jako pojawienie siły zapewniającej opiekę. Uświadamiano sobie znaczenie posiadania własnego państwa, niezależnie od jego kształtu ustrojowegoA. Pawełczyńska, O istocie narodowej tożsamości. Lublin 2010, s. 100–101..