Na ogół jednak aż do połowy XVIII wieku czarna legenda obecna była w Rzeczypospolitej w sposób marginalny“No hay vestigios de la ‘leyenda negra’ en los relatos polacos de la época”, Grzegorz Bak, La imagen de España en la literatura polaca del siglo XIX [dysertacja doktorska przyjęta na Uniwersytecie Complutense], Madrid 2002, s. 26. Na ziemiach polskich kwitł kult niektórych hiszpańskich świętych, Izydora Oracza oraz Ignacego Loyoli, Tazbir 1967, s. 608. Na temat kultu Izydora Oracza zob. Janusz Tazbir, Społeczna funkcja kultu Izydora „Oracza” w Polsce XVII wieku, [w:] Przegląd Historyczny 46/3 (1955), s. 420–444. Autor przedstawia kult jako narzędzie w służbie klasowego wyzysku, formę indoktrynacji chłopów polskich. Hiszpanów jako wzór pobożności przedstawiali autorzy katoliccy (jak Maciej Kazimierz Sarbiewski), Tazbir 1967, s. 618. Powierzchowna fascynacja Hiszpanią pojawiła się dość krótko w literaturze baroku (Mikołaj Sęp-Szarzyński, Stanisław Heraklisz Lubomirski), Tazbir 1967, s. 608.. Generalnie staropolskie opinie o Hiszpanach charakteryzują się różnorodnością i nie są zdominowane ani przez krytykę, ani przez apologetykęBogumił Szady, Benedykt Chmielowski i „czarna legenda”, [w:] Joanna Kudełko, Cezary Taracha (red.), Polska-Hiszpania: wczorej i dziś, Lublin 2012, s. 26–27..