621–622..
XIX wiek mały|lewo|160px|Joachim Lelewel Zdaniem niektórych historyków w XIX wieku w kulturze polskiej nastąpiła „faza korekty” powstałego wcześniej obrazu HiszpaniiJan Kieniewicz, Hiszpania w mitach narodowych Polaków w dobie niewoli, [w:] Jan Kieniewicz (red.), Studia polsko-hiszpańskie. Wiek XIX, Warszawa 2002, s. 166., w ramach której wątki czarnolegendowe z jednej strony straciły na ostrości i rozmyły się, a z drugiej zostały uzupełnione o nowe elementy. Ten pierwszy proces polegał na wzbogaceniu perspektywy o cechy typowe dla romantyzmu, związane z egzotyką, ludowością czy oryginalnością. Ten drugi dotyczył przede wszystkim zacofania, niekiedy uwypuklanego jako przestroga dla Polski; tak właśnie pozycjonuje Hiszpanię w swojej polsko-hiszpańskiej paraleli Joachim Lelewel, powielając niektóre elementy czarnej legendyMatyja 2015, s. 99.. Niektórzy historycy uważają okres XIX wieku za czas formowania się „nowej czarnej legendy”, w ramach której Hiszpania wyłoniła się jako „kraj zacofany, zamieszkały przez ludzi niezdolnych do wysiłku, ponurych i bezmyślnych”Kieniewicz 2002, s. 167.. Część wspomnień Polaków walczących w Hiszpanii powiela tezy czarnej legendyBak 2002, s. 125..