W metodzie tej obserwuje się podobne wyjściowo populacje, które z zewnętrznych – w idealnym przypadku, całkowicie losowych – przyczyn poddane zostały różnemu oddziaływaniu interesującej badaczy zmiennej. Przykładowo, sytuacje takie powstają w następstwie ograniczonej geograficznie zmiany prawa, zdarzenia przyrodniczego, lub losowych przydziałów do uzyskania świadczenia społecznego. Tworzy to naturalny odpowiednik grupy kontrolnej i grupy eksperymentalnej. Ich zaobserwowane własności są następnie porównywane – z zasady z użyciem regresji, w której kontroluje się niezależne zmiany wewnątrz grup w czasie (efekty zmiennych zakłócających), i pomiędzy grupami (wyjściowe różnice) – aby wyizolować przedmiot badania: te z pozostałych zmian, które są związane zarówno z przynależnością do danej grupy, jak i ze stanem zmiennej niezależnej (innymi słowy, efekt interakcji grupa × czas).