thumb|300px|A mitica garchola d'Alcatraz en San Francisco. Una garchola,Con a variant gayola cárcel u presón ye un puesto (edificio u conchunto d'edificios) a on se fica chent que ha estau privata de libertat por no haber respectato ciertas normas d'una sociedat (en a mayoría de países istas normas son definitas por as leis). As garcholas ta mullers se conoixen como galera Chesús Casaus Parrilla, Pascual Miguel Ballestín. Dizionario Aragonés de Terminos Cheograficos. Ainas. Gara d'Edizions. u casa d'a galera.
Etimolochía A denominación mas común en aragonés ye cárcel parola documentada en aragonés medieval (en o "Liber Regum"), en a toponimia aragonesa (Torre la Cárcel en a Comunidat de Teruel, Callizo de la Cárcel Viella Asunción Blasco Martínez: La judería de Zaragtoza en el S XIV. Institución Fernando el Católico, 1989. p 12. en a Chudería de Zaragoza), y en a mes gran part d'as parlas alto-aragonesas. A parola garchola (d'o latín < caveola "cavidat") se documenta en parlas orientals de l'Alto Aragón como l'aragonés d'o Semontano de Balbastro, o chistabín u o ribagorzano, a on manimenos coexiste con cárcel (en Campo bi ha un torretón dito La Cárcel Mascaray Sin, Bienvenido: Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca). Xordica Editorial, 2014. p 11.).
Obchectivos 300px|thumb|Presos Os obchectivos d'as garcholas varian seguntes as epocas y mas que mas as sociedaz. En cheneral se tracta de: Protecher a sociedat d'individuos que son consideratos periglosos. Disuadir a la chent de fer actos vedatos por a lei. Reeducar o preso de traza que pueda reinsertar-se en a sociedat. Fer callar a los adversarios politicos. Iste obchectivo ye especialment important en as dictaduras, pero as democracias tamién lo emplegan y l'han emplegato. Impedir a fuyita de detenitos (que n'imposibilitarba o futuro proceso chudicial).
Población presa en o mundo Mas de nueu millons de personas son engarcholatas arredol d'o mundo. A población presa ha puyato notablement dende prencipios d'os anyos 1990.
Por países, os Estaus Unius tienen a población presa mas gran d'o mundo, con mas de 2 millons de presos, o 70% d'os cuals son por razons relacionatas con a dita "guerra contra as drogas", que penaliza o consumo personal, a posesión y a comercialización d'istas sustancias.
Tanto China como Rusia tienen tamién mas d'un millón de personas en a garchola.
Garcholas en Aragón thumb|300px|Antiga garchola en Calaceit En Aragón actualment bi ha tres garcholas, dos en a provincia de Zaragoza y una atra en a provincia de Teruel. O Centro Penitenciario de Teruel, situato en a Teruel capital. O Centro Penitenciario de Daroca, situato en Daroca. O Centro Penitenciario de Zuera, situato en Zuera. En creyar-se a garchola de Zuera se zarroron as garcholas de Torrero y Uesca.
D'antis mas muitos lugars teneban a suya propia garchola, belunas en torres como a cárcel de Broto. Destaca hue a rota turistica que se puet fer por as garcholas d'a comarca de Matarranya.
Notas
Referencias
Vinclos externos
Observatorio Internacional de Garcholas Lista de población presa en o mundo
*