Os armenios (en armenio Հայեր) son un pueblo que parla una luenga indoeuropea (l'armenio) y aislada y son cristianos. Son orichinarios d'arias d'Orient Meyo entre Anatolia oriental, o Caucas y os lacos Van y Urmia (encara que o numero d'armenios en a diaspora siga mayor que os armenios residents en l'Armenia historica). A luenga que parlan no ye faciment clasificable en garra branca d'as luengas indoeuropeas. A forma de cristianismo que siguen ye actualment propia d'os armenios. A identidat armenia en a diaspora se manifiesta millor por mantener a relichión cristiana propia que por mantener a luenga. Encara que tiengan un estau propio, Armenia, esta representa d'alto u baixo o 10% de l'aria que ocupaban historicament, pus en l'atro 90 % fuoron forachitaus u exterminaus por os kurdos locals y por o gubierno turco en o conoixito como chenocidio armenio. En o pasau os armenios controlaban o comercio d'a seda entre Orient y Occident.

Modo de vida tradicional O modo de vida tradicional ye sedentario y agricola. L'agricultura tipica d'os armenios ye una agricultura de montanya. Os armenios han destacau en Orient Meyo como viticultors.

Dende fa sieglos en a diaspora os armenios han destacau como hombres de negocios.

Historia Etnochenesi A etnochenesi armenia ye antiga y con muitos puntos escuros y sin de documentación. D'alcuerdo con Herodoto os armenios descienden de Frichios que s'establioron en a zona de l'antigo reino d'Urartu. En refirme d'esto bels lingüistas han feito notar o pareixiu de l'armenio con atras luengas indoeuropeas aisladas orichinarias d'os Balcans (tracio, daco, griego, albanés, etc...) ditas paleobalcanicas.

Entre persas y romanos thumb|250px|Armenia en o sieglo IV Armenia encomenzó a cayer baixo influencia d'os romanos en l'anyo 66 aC dimpués d'a Batalla de Tigranocerta y la derrota final de Mitriades VI de Ponto. Marco Antonio invadió y derrotó lo Reino d'Armenia en l'anyo 34 aC, pero los romanos perdioron a hechemonía mientres a guerra civil d'os anyos 32 aC y 30 aC. En l'anyo 20 l'emperador César Augusto negoció con os Arsacidas que Armenia se convertise en un estau-tampón entre l'Imperio Romano y l'Imperio Parto. Como estau-tampón Armenia estió escenario de luitas entre gubernants y usurpadors contraposaus a qui refirmaban u bien os romanos y u bien os partos.

L'Imperio Parto plegó a imposar una dinastía Arsacida en o Reino d'Armenia. En l'anyo 113 l'emperador Trachán marchó ta lo Reino d'Armenia pa tornar a posar-ie un rei client. En agosto de 114 Trachán prenió Arsamosata y s'annexionó Armenia como provincia romana en o contexto d'una politica exterior de conquiestas en orient y exitosas campanyas contra l'Imperio Parto. Manimenos a la muerte de Trachán os partos fuoron recuperando influencia porque Hadrián preferiba mantener unas mugas bien defendibles y renunció a belunas d'as conquiestas de Trachán en territorio parto.

Armenia tamién estió un estau-tampón entre l'Imperio Romano y l'Imperio Persa Sasanida. O reino d'Armenia prenió a relichión cristiana como oficial baixo Terdat III, a principios d'o sieglo IV, antes que l'Imperio Romano, y se diz que Armenia estió o primer estau cristiano, (feito que discuten os sirians y asirianos cristianos).

En o "Libro d'el Trasoro" mencionan Hermjnja en relación con a vida d'os apóstols y evanchelistas en o capitol 68:

En l'anyo 390 l'Imperio Romano y l'Imperio Persa Sasanida se repartioron Armenia. En a parte persa (Persarmenia) os sasanidas preboron d'imposar o mazdeísmo, pero os armenios se rebeloron y en l'anyo 484 lis reconoixioron a libertat relichiosa.

Como resultau de no acceptar o concilio de Calcedonia de l'anyo 451 os cristianos armenios se decidioron por o monofisismo chunto con os echipcianos, os sirians, os cheorchianos y os albans caucasians (de l'aria de l'actual Azerbaichán). A primera ilesia Armenia yera común con os cheorchianos y os albans, que participioron en o concilio de Dwin en l'anyo 555.

A división d'o territorio habitau por os armenios entre l'Imperio Romano d'Orient y l'Imperio Persa Sasanida estió un antecedent d'a deseparación d'os armenios entre l'Imperio Otomán y l'Imperio Persa Sefevida y dimpués d'a deseparación entre os armenios entre l'Imperio Otomán y l'Imperio Ruso. Toz estos periodos de división politica creyoron una Armenia Occidental y una Armenia Oriental.

Entre arabes y bizantins 250px|thumb|left|Heraclio, emperador bizantín d'orichen armenio En l'anyo 661 os armenios aceptoron a tutela d'os arabo-musulmans, que alavez respetaban a suya libertat de culto. Enta l'anyo 700 existiba una provincia d'Armenia dentro d'o califato musulmán administrada que duró dica o sieglo IX y que yera administrada por os arabes (con episodios de revueltas y recuperación d'o poder por os armenios).

En l'anyo 884 a cabeza d'a familia de Bagratuni se fació reconoixer rei d'Armenia con o nombre d'Achot I por o califa y por Costantinoble. A suya dinastía gubernó en un reino que teneba como nuclio l'aria entre Kars y o laco Seván, (a lo sud i heba atro reino armenio Vaspurakán). Os armenios conoixioron un tiempo d'autogubierno y progreso economico y cultural.

Alavez tamién i heba armenios en l'Imperio Bizantín, en la dita Armenia Menor, (que perteneixeba dende fa muito a l'Imperio Romano d'Orient y ye l'antecedent d'a desapareixita "Armenia Otomana") a l'ueste d'o Eufrates. En o "Libro del Trasoro" mencionan a l'Armenia d'o Eufrates como Erminea:

Os bizantíns i reclutaban soltaus, por eixemplo lo celebre Polieucto, y a vegadas deportaban armenios de l'Armenia Menor, on plegaban armenios provinients de zonas musulmanas. Dende mitat d'o sieglo IX dica principios d'o sieglo IX en Costantinoble i habió 10 emperadors d'orichen armenio como Basilio II. Ixos emperadors se refimoron en os armenios pero os suyos succesors, en a decada de 1020 luitoron contra ellos y en deportoron muitos ta Cilicia. A desaparición d'o poder armenio fació que os turcomans podesen entrar dimpués con facilidat en Anatolia oriental y que los bizantins perdesen a mayor parte d'Anatolia dimpués d'a Batalla de Manzikert.

Os armenios invadius por os turcomans thumb|250px|Batalla de Mari Os turcomans plegoron dirichius por os selchucidas y arrasoron Armenia a mitat d'o sieglo XI, instalando-sen-ie como sobirans. Dende 1220 os turcomans estioron sozmesos a los mongols. En ixos tiempos d'invasions de turcomans y mongols l'agricultura de montanya d'os armenios y atros pueblos d'a zona retrocedió y progresó o modo de vida d'os pastors nomadas turcomans y kurdos. Muitos armenios emigroron ta Cilicia y Crimea. As campanyas de Tamerlán en 1387-1402 tornoron a debastar a zona. Tota Armenia fue sozmesa los turcomans Kara Koyunlu primero y Ak Koyunlu dimpués.

En ixos tiempos os cruzaus s'establioron en Antioquía y Edesa y aduyoron a los armenios de Cilicia a resistir a los bizantins. Se creyó o reino d'Armenia-Cilicia u d'Armenia la Chica. A clase dirichent armenia prenió os costumbres d'a nobleza franca, con a que teneban ligallos matrimonials. As autoridaz relichiosas armenias negocioron con Roma a unión y en o sieglo XIII a ilesia armenia reconoixió l'autoridat de Roma. O catholicos se refuchió en Edesa y dimpués en Sis. Os armenios de Cilicia yeran aliaus tanto d'os cruzaus como d'os mongols, y un armenio d'ixos tiempos Haitón de Korykos, escribió un celebre libro en francés que fue tradueito a l'aragonés: "La Flor de las Ystorias d'Orient" on s'exposan muitos datos sobre a cheografía y historia medieval d'Orient Meyo y Asia Central. O reino d'Armenia la Chica u Armenia-Cilicia fue conquiesto por os mamelucos d'Echipto y s'esboldregó en 1475. En o sieglo XV a val meya de l'Araxes esvebinió de nuevo o centro politico d'os armenios. Dende 1441 un nuevo catholicos establió a suya seu Echmazdín con primacía sobre en Sis, desfendo-se de tot o ligallo con Roma.

Os armenios sozmesos a los otomans y safavidas En o sieglo XVI as guerras entre l'Imperio Otomán y l'Imperio Persa Safavida debastoron de nuevo Armenia. O tractau d'Amasía (1555) deixó buena parte d'Armenia en l'Imperio Otomán. Cuan tornó a haber-ie a guerra o Xah Abbas contratacó en 1603 prenendo Armenia oriental y deportó muitos Armenios ta Ispahán, on con o tiempo creyoron una ciudat dita Nueva Chulfa. Armenia tenió dimpués una relativa estabilidat. En o Karabakh, un bastión de cultura armenia, os principes armenios d'a dinastía d'os Melik se declaroron autonomos y resistioron a los otomans, atra vegada en guerra con Persia entre 1720 y 1730. En ixos tiempos estió o clero armenio, con o catholicos de Echmazdín en a cabeza, qui exerció o papel de clase dirichent d'os armenios que no heban emigrau. En l'interior de l'Imperio Otomán os armenios se convertioron en una Millet baixo responsabilidat d'o patriarca armenio de Costantinoble.

Os renaiximiento armenio en a diaspora Entre os sieglos XV y XVI os comerciants armenios controloron o mercau d'a seda iraní, aproveitando que i heba tot un rete de colonias armenias, belunas creyadas en tiempos bizantins antigos, belatras de tiempos d'as invasions turcomanas mes modernas. Bi heba armenios en Constantinoble, Tracia, Macedonya, Bulgaria, Transilvania, Lvov, Crimea, Venecia, Livorno, Chenova y Marsella. Os chulfianos de nueva chulfa tenioron un important papel en o comercio internacional, y tamién yeran muito activos en ixe comercio os d'a India (Madrás y Calcuta).

Esta burguesía armenia emigrada yera en contacto con os artisans armenios de Constantinoble y Anatolia occidental, pero ignoraba a situación d'os campesins armenios que no heban emigrau, producindo-se una desachuste entre a diaspora y os armenios d'Armenia.

Os armenios en o zaguer sieglo de l'Imperio Otomán A principios d'o sieglo XIX os armenios yeran unos 3 millons en l'Imperio Otomán (a mayoría) y l'Imperio Persa. Entre un 10% y un 15 % viviban fuera d'Armenia. Os campesins armenios se repartiban en una ampla zona dende Diyarbakir y Erzurum a l'ueste dica Ganya a l'ueste, y tamién en Cilicia. En ixa ampla zona conviviban con kurdos, turcos anatolicos, azerins y cheorchianos, y os armenios no yeran mayoritarios que en a rechión d'o laco Van.

A principios d'o sieglo XIX l'Imperio Ruso conquirió a Persia os territorios a lo norte de l'Araxes, con l'aduya d'os armenios locals. En 1828 se firmó o tractau de Turlmenchai entre os imperios ruso y persa y permitió a 50.000 armenios de Persia que s'establisen en a rechión de Ereván, Nakhicheván y Karabakh. O tractau ruso-otomán d'Adrianopoli de 1829 concedeba a Rusia os districtos de Ajaltsije y Ajalkalaki, que provocó a emigración de cuasi 100.000 armenios d'Anatolia oriental ta territorio de l'Imperio Ruso. Mientres tot o sieglo XIX continó ixe movimiento migratorio dende l'Imperio Otomán, creyando-se una Armenia rusa u Armenia Oriental, cada vegada mes diferent de l'Armenia Otomana u Armenia Occidental.

En l'Armenia Otomana a situación d'os campesins armenios continó degradando-se. Se creyó un cerclo vicioso: os armenios tendeban a emigrar y as autoridaz otomanas instalaban en l'Armenia historica musulmans refuchiaus d'o Caucas (cherqueses, nogais, tartaros), u d'os Balcans. Os equilibrios de poder tradicionals se creboron y nomadas kurdos se desplazoron ta o norte. augmentó a emigración armenia ta Costantinoble. A principios d'a decada de 1860 os liberals consiguioron que a Millet fuese dotada d'una Constitución nacional. O patriarca se convertió en una especie de monarca constitucional rodeyau d'una asemblea esleita. Yeran tiempos de reformas, d'occidentalización y de plegada d'ideyas occidentals como o nacionalismo y o socialismo.