thumb|right|200px|Estructura de l'ADN. A evolución ye un proceso de cambio contino d'os sers vivos. O estudio d'os cambios d'os sers vivos d'entre tiempo que ha produciu una diversificación a partir d'antipasaus comuns tamién ye conoixida como evolución.
O fenomeno d'a evolución en a naturaleza ye patent en toz os livels d'organización. L'universo ha seguiu una evolución en millons d'anyadas y en l'actualidat se troba en un proceso d'expansión. A tierra no ha teniu siempre a forma y estructura que tien agora. Por totas as eras cheolochicas ha experimentau ciclos d'orochenesi y sedimentación que evidencian a existencia d'una evolución cheolochica. Os sers vivios no han escapau a esta tendencia evolutiva. A existencia de fósils y a observación de procesos actuals revela unos cambios en os sers que han feito arribar en as formas actuals.
A conoixencia d'a evolución en toz os sentius fue aturada por as cosmovisions relichiosas, que miraban un orichen mitico-divín dica plegar a una situación fixa u estatica que chustificaba un modelo social. L'acceptación d'a evolución biolochica se trobó con as ilesias cristianas como obstaclo dica que a Ilesia Catolica veyió que no yera incompatible con a fe. Encara ilesias que prenen as escrituras a lo piet d'a letra (Testigos de Chehová, Adventistas d'o Seteno día), u collas sectarias dentro d'atras ilesias (Opus) niegan a evidencia d'a evolución y troban a simpatía u refirme de gobiernos conservadors. Dica muita d'a chent con conoixencias cientificas d'estos movimientos relichiosos s'han visto obligaus a reconoixer a microevolución, mirando de desfer as tesis evolucionistas con enfoques epistemolochicos cuestionando os estudios d'a macroevolución.
En ambito cientifico sin esbirriai relichioso a evolución ye acceptada como un feito, y no como una teoría. Como concluye Crusafont:
De totas maneras se puet sentir a palabra "teoría d'a evolución", confundindo-la con a teoría de Darwin entre chent sin conoixencias de temas biolochicos. En biolochía se parla de Teoría d'a Evolución no como d'una teoría normal, parla de Teoría con o sentiu de “Paradigma”, como d'una ideya central, d'una teoría de teorías, igual como se parla de teoría celular y dengún no duda que as celulas existan u igual como se parla de teoría cromosomica de l'herencio y dengún no duda que os chens sigan en os cromosomas. Toz saben que as celulas existen (encara que encara manque muito por descubrir), y toz saben que os chens son en os cromosomas (encara que manque muito por saber sobre a localización d'os chens y como se manifiestan).
Dende Lamarck dica os autors modernos como Gould s'han succediu cualques teorías evolutivas. O feito d'a evolución puet ser-ne explicau por belunas, y a dominant ye o neodarwinismo, en camín d'asimilar a teoría d'o equilibrio puntuau. Antes de charrar sobre os mecanismos evolutivos observables ye menester fer una introducción historica.
Teorías preevolucionistas thumb|200px|Jean-Baptiste Lamarck A ideya d'a evolución en l'antiguidat no estió que una especulación filosofica sin guaires pruebas y explicación cientifica d'os mecanismos. En a Edat Meya bel clerigo plegó a pensar que a vinya yera una decheneración d'o caixico. Como no yera definiu o concepto d'especie como bella cosa fixa no i heba problema pa a Ilesia d'acceptarlo.
Carl von Linneu estió o fundador d'a biolochía sistematica en 1737, sosteneba que «existen tantas especies diferents como formas creyó en un principio o Supremo Creyador». Sobre esta ideya construyió o suyo Systema Naturae de clasificación de plantas y animals, con o que prebó de clasificar a los sers vivos atendendo a las suyas caracteristicas naturals. Linneu creyó a nomenclatura binomial, en a que tota especie ye definida por dos palabras en latín: un sustantivo, que representa el chenero, y un adchectivo, que representa a especie; as dos palabras constituyen o nombre cientifico d'a especie. A teoría de Linneu d'especies fixas y inmutables como las que creyó Dios ye conoixida como fixismo, y fació que dende ixe inte a relichión cristiana s'oposase a la posterior ideya d'evolución de beluns. Manimenos Linneu no se dio cuenta que d'esta manera establiba una serie de relacions de parentesco que deixaba traslucir as relacions evolutivas.
Manimenos en o sieglo XVII, bel naturalista encomenzó a posar en duda que as especies hesen permaneixiu inmutables dende a suya creyación.
Georges Louis Buffon, contemporanio de Linneu, observó a secuencia de fósils de plantas y animals, y plegó a la conclusión que as especies s'iban relevando las unas a las atras. Tamién se dio cuenta que a crosta terrestre s'heba iu formando china chana por succesivas acumulacions de sedimentos. Manimenos, fue criticau por as suyas teorías prou abanzadas pa ixos tiempos, y habió d'admitir en a Sorbona que as suyas no yeran que puras especulacions filosoficas sin de valor debant la Biblia.
Buffon, en a suya Historia Natural (1749-1787), admitiba a existencia de variacions considerables entre os individuos d'una mesma especie, y que una especie yera siempre diferenciada d'as atras y manteneba permanentement a suya identidat. Manimenos pareixeba indicar a posibilidat que existisen cambios importants en as especies.
Erasmus Darwin (1731-1802), lolo de Charles Darwin, estió uno d'os primers en parlar d'una posible trasformación d'unas especies de sers vivos en d'atras. En una d'as suyas obras planteyaba a posibilidat que toz os animals y plantas podeban amaneixer d'un filo organico solo, capaz de ir prenendo nuevas parz y d'ir perfecionando-se de cheneración en cheneración. As suyas ideyas no tenioron denguna influencia en as teorías evolucionistas posteriors.
Ya en polemica con o evolucionista Lamarck, Georges Cuvier estió o zaguer gran fixista, combinando o fixismo biolochico de Linneu con a cheolochía catastrofista d'ixe tiempo. Georges Cuvier (1769-1832), aproveitando o descubrimiento d'os fósils, prebó d'explicar a existencia d'estas formas de vida estinguida con a teoría d'as grans catastrofes u catastrofismo. Seguntes esta teoría os primers sers creyaus por Dios fuoron destruitos por cataclismos. Dimpués de cada catastrofe se produciba una nueva creyación divina. Os nuevos organismos creyaus poseyeban caracteristicas diferents a los anteriors, encara que a vegadas manteneba bella semellanza. As formas de vida que sobreviviban a la desferra no cambiaban d'una creyación a la siguient. Con esta teoría s'explicaba a existencia de sers diferents a los actuals.
A teoría trasformista de Lamarck
Jean-Baptiste Lamarck (1744-1829) estió o primer cientifico en elaborar una teoría cientifica d'a evolución, aportando pruebas, documentando a evolución en bel linache biolochico y proposando un mecanismo que dimpués s'ha visto que ye erronio.
En 1809 publicó a suya obra mes famosa, Filosofía zoolochica, en a que exposa as suyas ideyas sobre l'orichen d'os sers vivos y a evolución d'as especies. Esta teoría se puet resumir en os puntos vinients: Toz os sers vivos amaneixen d'a naturaleza. Os mes primitivos s'orichinan por cheneración espontania, y a partir d’ellos, por evolución, amaneixen os mes complexos. A maxima complexidat s'alcanza en os mamiferos. En toz os sers vivos existe un empentón interno por o que toz tienden por instinto enta una complexidat mayor. Totas as especies existents son esforzando-sen continament p'adaptarse millor a las condicions d'o medio en o que viven.
Como resultau d'este esfuerzo tota especie va desembolicando progresivament os organos que fa servir, d'una manera que o uso contino y frecuent enfortix china china o susodito organo y lo desembolica. D'a mesma manera, l'ausencia perén d'uso d'un organo lo enfeblix y fa menors as suyas facultaz y tiende a fer-lo desapareixer.
As modificacions que se producen en un individuo por l'uso u desuso d'un organo se transmiten a los descendients.
L'eixemplo mes famoso de Lamarck estió a prebatina d'explicar como a chirafa heba desarrollau un cuello largo. Os antipasaus d'as chirafas estioron animals chicos, con cuellos mes curtos, y no se podeban alimentar que de matollos chicoz. Pero belunas prebaban d'alimentar-sen d'as fuellas d'as brancas mes altas. A causa d'este contino estiramiento, os cuellos se facioron cada vegada mes luengos. Os descendients naixioron con o cuello mes luengo y o exercicio y l'afán d'estirar-se fació que encara lo alargasen mes. Os descendients heredoron cuellos encara mes luengos. O contino esfuerzo por plegar a las fuellas d'os árbols ha orichinau chirafas con cuello luengo.
Huei lo día no s'admiten que os caracters adquiestos por un organismo en vida se transmitan a la descendencia. No s'heredan que ixos caracters con una información contenida en os chens.
A teoría d'a evolución de Darwin thumb|200px|left|Charles Darwin pai d'a teoría d'a evolución Charles Darwin (1809-1882) naixió o mesmo anyo que Lamarck publicó a suya teoría d'a evolución. Darwin como atros naturalistas d'ixe tiempo teneba conoixencia d'a teoría d'a evolución de Lamarck, y yera influiu por l'actualismo de Lyell, que yera tamién gradualista. Realizó un viache de cinco anyadas en o baixel Beagle, que zarpó dende Anglaterra en 1831 pa fer unos estudios cartograficos en Sudamerica.
En ixe viache trobó confirmación u evidencias d'a evolución, en especial en o laboratorio natural que constituyen as islas Galapagos, a on trobó especies endemicas de cada isla: siet especies diferents de tortugas chigantas, 14 especies de pinzons, etcetera...Cada especie de pinzón viviba en una isla y yera diferent d'a especie equivalent d'o continent. En ixe viache Darwin cuaternó as especies vechetals y animals que iba trobando.
Cuan tornó t'Anglaterra escribió o libro “Viache d'un naturalista a bordo d'o Beagle”, a on narró totas as observacions feitas mientres as cinco anyadas de viache sin amostrar-ne garra conclusión.
En 1838 Darwin escriviba y leyeba libros como os Ensayos sobre a población, escrito por o sociologo conservador Malthus. En ixo libro s'exposaba que en as poblacions humanas o numero d'individuos puyaba en progresión cheometrica, pero l'alimento puyaba en progresión aritmetica. Con o tiempo se produce por fuerza una escaseza d'alimentos, y con ixo fambre, malautías y guerras. Malthus plegaba a la conclusión que una reproducción masiva conduce a la luita por a existencia. Como os recursos son limitaus, o numero d'individuos tamién en ye, estando os mes fuertes (u ricos) os que tienen mes descendencia viable, y por ixo os que consiguen tener mes descendients. Darwin estendilló esta ideya a atras especies y elaboró a teoría sobre a evolución: a mesma Naturaleza ye a que selecciona os individuos mes adaptaus y qui en descarta os mes febles: y evolución ye obra d'una selección natural que actua en dos sentius complementarios: como porgadera d'as variants indeseyables y como incheniero de nuevas formas de ser vivos.
En 1858 recibió o manuscripto d'Alfred Russell Wallace, un naturalista anglés que estudiaba a flora y fauna de l'archipelago malayo. Darwin quedó sorpreso por veyer que Wallace resumiba en unas pachinas os prencipals puntos sobre a teoría d'a selección natural. Poco dimpués os dos publicaban un articlo en o que exposaban a suya teoría d'a evolución.
En 1859 Darwin dió a conoixer a suya teoría en o libro tetulau “Sobre l'orichen d'as especies por selección natural”, basau en cuatre argumentos:
1) O mundo no ye estatico, ye en contina evolución. As especies cambian de contino. Con o tiempo belunas desareixen y en apareixen atras de nuevas.
2) O cambio evolutivo ye un proceso gradual, lento y contino; no se produce por cambios bruscos.
3) Os organismos que presentan semellanzas son emparentaus y descienden d'un antipasau común.
4) A evolución ye resultau d'o proceso de selección natural.