Che vaqueira ye a denominación chenerica, d'o conchunto d'alofonos d'o fonema /ʎ/ que bi ha en astur-leyonés, principalment en astur-leyonés occidental, pero un poquet tamién en bella parla d'o centro montanyoso clasificada en l'astur-leyonés central. Representa un arcaísmo en a evolución romanz d'a LL cheminada latina y en l'Alto Aragón bi ha restos d'un fenomeno pareixiu, sobretot en a toponimia y en belsetán.
O termin che vaqueira ye impreciso y inexacto por diferents razons: Fa referencia uns cuantos sonius diferents entre ellos. A palabra che pareix referir-se a un caracter africau, pero a sobén s'aplica tamién a sonius no africaus. A denominación de vaqueira no ye afortunada porque a che vaqueira se troba muito mes estendillada que no pas o terreno d'os vaqueiros. A penar d'estas imprecisions o termin se fa servir, y mes exactament en asturiano lo denominan filolochicament ḷḷe.
Realizacions
Seguntes Xosé Lluis García Arias o ventallo d'alofonos d'o sud y ueste d'o fonema /ʎ/ se resume en:
-[]: oclusiva retroflexa sonora. Caracteristica d'a zona de A Estierna en o concello de Ibias
-[]: africada retroflexa sonora. Propia d'a parla de La Bordinga y talment d'a parla de l'alto Ayer
-[]: africada retroflexa xorda. Concellos de Ayer, Quirós y d'atros
-[]: africada alveolar xorda. Concellos de Ḷḷena, sud de Mieres y d'atros.
Oríchens
Diacronicament toz estos sonius provienen d'a l- y -ll- latinas y, a vegadas, de pl-, kl- y fl- asinas:
- LUPU > ḷḷobu.
- MOLLE > mueḷḷe.
- CLAMARE > ḷḷamar.
- PLANTARE > ḷḷantar.
- (VILLA) FLACCIDIANA > Ḷḷaciana.
Distribución Totas estas realizacions d'o fonema asturiano /ʎ/ son caracteristicas de l'asturiano occidental, que Diego Catalán denominó B, C y D, esto ye, os concellos de Valdés, Tinéu, Cangas del Narcea, Degaña, Somiedu, Teberga, Quirós; l'este d'os concellos de Navia, Villayón, Allande y Ibias, y l'ueste d'os concellos de Cuideiru, Salas y Balmonte.
Ya en zona de l'asturiano central, a "che vaqueira" ye propia d'os concellos de Ḷḷena, Riosa y Ayer, asinas como o sud d'os concellos de Mieres y Morcín.
En a provincia de Leyón este fenomeno se troba en as comarcas de Babia, Llaciana, Luna, Los Argüellos pero tamién a lo nord-ueste de El Bierzo y a lo norte d'Omaña.
Grafías Historicament bi ha habiu muitas grafías diferents pa trascribir estos alofonos: -ts-, -tş-, -ŝ-, -th-, -tch-, -chx-, -lh-, etcetera.
L' Academia de la Llingua Asturiana proposa o digrafo etimolochico Ḷḷ, y a on siga imposible de fer servir tipograficament recomienda -l.l-.
Fenomenos comparables fuera de l'astur-leyonés Trobamos fenomenos comparables en l'Alto Aragón y en luengas y dialectos d'Italia. En l'Alto Aragón a evolución d'a cheminada latina antes de fixar-se a solución actual -ll- ha estau -ch-, -tz- (vistable actualment en toponimos con -s- sonora en Ribagorza) y -t-. A forma con -ch- ye muito frequent en a toponimia, (Lacuniacha).
Vinclos
Archivu oral del asturianu, con uns cuantos testimonios orals de "che vaqueira" (en asturiano)
Bibliografía BORREGO NIETO, Julio: Leonés en Manual de dialectología hispánica tomo 1 Barcelona, Ariel, 1996. GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis: Gramática histórica de la lengua asturiana Oviedo, Academia de la llingua asturiana, 2003. VIEJO, Xulio: La formación histórica de la lengua asturiana Oviedo, Trabe, 2003.
Categoría:Dialectos de l'astur-leyonés