As preposicions en aragonés son en a suya mayor part d'orichen latín.
Son preposicions a, cara, con, contra/cuentra, de, dende, dica, en, enta, entre, pa, por, seguntes, sin, sobre y ta.
Preposición a A preposición a presentaba a forma arcaica ad debant de vocal en aragonés medieval, visible en o toponimo Adauesca, en o "Poema de Yuçuf" y en o "Fuero romanz de Teruel".
Bi ha cierta competencia entre a preposición en y a preposición a.
En benasqués se fa servir en complementos circunstancials de puesto que en atras variants d'aragonés presentarían a preposición en. N'esto coincide con o catalán, l'occitán y o francés, y en aragonés medieval yera muito común.
Preposición de A preposición de se presenta tamién en latín y en as atras luengas romances con usos equivalents en complementos de nombre y complementos circunstancials.
As funcions basicas d'a preposición de son indicar posesión, materia, procedencia, puesto, partitivo relacionau con un pronombre adverbial en/ne, introducir complementos de rechimen verbal y fer part de locucions adverbials temporals, fer part de perifrasis verbals u preceder a un infinitivo. Barcos, Miguel Ánchel: El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. pp 142-143 Chabier Lozano Sierra, Ánchel Loís Saludas: Aspectos morfosintácticos del belsetán, 2005, Gara d'Edizions, pp 141-145. Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010, pp 176-178. En aragonés medieval y en belsetán bi heba uns emplegos en competencia con a preposicion per/por con caracter d'achent u proximo a achent.
Puesto Ayer no me movié de casa. Uns musicos que yeran de Palo. Lo vino d'Abizanda ye mui bueno. L'apartó ta lo lau d'alto. Ye augua de lo barrango Trasito. Yeran de Lorbés. Soi nacida de Buil. Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1999. . pp 157-159. Ixe tamién ye de Olsón.
A preposición de con infinitivo Acompanya a los infinitivos dependients dezaga de verbos u perifrasis como acabar de, haber de, deber de, decir de, precurar de, determinar de José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003 pp 274-275., mirar de, pareixer de, prebar de u tocar de. Ya m'ha tocato de baixar. Haríez d'anar a recordar el bestiar Ángel Ballarín Cornel: Diccionario del Benasqués. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. p 20..
Ye en as perifrasis d'intencionalidat como determinar de, decir de, mirar de, prebar de y precurar de, a on que se troba a diferencia mes gran con o castellano y un pareixiu mes gran con o francés. O castellano no presenta preposición en as construccions equivalents (decidir+verbo, intentar+verbo), mientres que o francés presenta a mesma preposición en ixas construccions (décider de+verbo, essayer de+verbo), conoixidas como infinitivo d'obchecto Jesús Cantera y Eugenio de Vicente: Gramática francesa. Editorial Cátedra, S.A., 1999, pp 221-222.: Determinaron de tener Libro Verde. Determinorez d'ir-tos-ne ta Francia. Han determinau d'encaminar-s'ie. Anque sía una mica lento mirar de fer-lo tot el pur que se pueda. Mirat d'acudir un poco en hora. Ha prebau d'apanyar-lo pero no ha puisto BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. ISBN978-84-8094-061-0, p 430.
Beluns d'estos verbos anteditos son verbos volitivos. Tamién se documenta en catalán, occitán y francés l'uso d'a preposición de seguindo a estos verbos, que permaneixe mesmo cuan os verbos chenuínament aragoneses son substituitos por verbos propios d'o castellano en as zagueras pervivencias d'a luenga aragonesa: Yo no decicié de parrir. No me baga de bahar. No le gusta de rondar.
Complemento de rechimen verbal con a preposición de Esta preposición tamién se presenta en o complemento de rechimen verbal dezaga de determinaus verbos como charrar de, encargar de, fer-ne de, ocupar de, etcetera.
Preposición en A preposición en se troba en locativos y complementos circunstancials de puesto.
Puede expresar o medio con o que se fa cualquecosa: a tú te'l diré en belsetán.
A vegadas acompanya en especial a ciertos verbos de movimiento como arribar. En o "Fuero romanz de Teruel" se troba indicando dirección (fasta en, en asuso, entroa en).
Preposición enta A preposición enta s'emplega pa una orientación u dirección. Ni ninguno deue extender enta aqueilla carrera ixidas algunas. "Vidal Mayor".
Presenta la forma abreviada ta, que mesmo puede estar substituida por pa.
Se tiene conoixencia que por lo menos en Ribagorza Baixa no indica orientación temporal, función que ocupan allá a u pa. Maria Luisa Arnal Purroy: El habla de la Baja Ribagorza Occidental: Institución Fernando el Católico, 1998. p 418.
Preposición contra/cuentra A variant contra ye mayoritaria actualment. A variant cuentra se troba en o Viello Sobrarbe y Semontano de Balbastro y redolada, se troba a sobén en aragonés medieval y dica en o "Fuero romanz de Teruel" (cuantra, cuentra, escuentra, escuantra chunto con contra a).
Referencias
Bibliografía Heinrich Lausberg: Lingüistica romanica. Tomo II morfología. Editorial Gredos, 1988. pp 258–259. José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas, Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003). KUHN, Alwin, El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008. Max Gorosch: El Fuero de Teruel; Estocolmo, 1950. Barcos, Miguel Ánchel: El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. pp 142–143 </ref> José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003. Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010. Chabier Lozano Sierra, Ánchel Loís Saludas: Aspectos morfosintácticos del belsetán, 2005, Gara d'Edizions. Chabier Tomás Arias. El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1999. .
*