Iste articlo tracta sobre l'Abizanda. Ta altros usos de «Abizanda» se veiga Abizanda (desambigación).

L'Abizanda SAROÏHANDY, Jean-Joseph, Misión lingüística en el Alto Aragón (compilación de materials ineditos dende 1906); Xordica Editorial. Zaragoza, 2005. BLAS GABARDA, Fernando et ROMANOS HERNANDO, Fernando, Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. (oficialment, en castellano, Abizanda «Abizanda» en a subpachina «Relación de unidades poblacionales» d'o Instituto Nacional de Estadística; consultada o 20 d'octubre de 2012. «Abizanda» en a subpachina «Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842» d'o Instituto Nacional de Estadística, consultada o 21 de chunio de 2011.) ye un lugar y municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca de Sobrarbe y o partiu chudicial de Boltanya. A suya población ye de habitants en una superficie de 44,8 km² y una densidat de población de hab/km².

O nuclio de l'Abizanda teneba 79 d'os 151 habitants d'o municipio en 2018.

O municipio actual comprende os lugars de l'Abizanda, que n'estió o primordial ta formar-lo, Escaniella y Ligüerre de Cinca, que se fusionón con l'Abizanda en o periodo 1842-1857, «Ligüerre de Cinca» en a subpachina «Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842» d'o Instituto Nacional de Estadística, consultada o 21 de chunio de 2011. «Escanilla» en a subpachina «Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842» d'o Instituto Nacional de Estadística, consultada o 21 de chunio de 2011. Lamata, que feba parte de l'antigo municipio d'Escaniella y Lamata, y o Mesón de Ligüerre, l'aldeyeta de 3 casas a'l canto de a carretera que teneba l'antigo municipio de Ligüerre.

Dica la suya repentina muerte en mayo de 2005, Obituario de Pedro Santorromán, apareixiu en o diario El País o 26 de mayo de 2005; consyultau o 22 de chunio de 2011. o suyo alcalde yera Pedro Santorromán Lacambra, senador por o PSOE en a cambra alta, fundador y president de l'asociación ADELPA y secretario cheneral de a Federación de Asociaciones y Municipios con Centrales Hidroeléctricas y Embalses, personache muit ligau a la promoción de a cultura de o Sobrarbe y a la promoción d'una nueva cultura de l'augua que minimizás l'impacto d'os pantanos en a población d'as zonas afectadas.

Cheografía

O lugar de l'Abizanda se composa de dos barrios deseparaus a cada costau de o barranco d'o Río. O barrio d'o castiello destaca por a torre de l'homenache de l'antigo castiello de l'Abizanda, d'o sieglo XI, «Abizanda» en a web de l'achuntamiento de l'Abizanda; consultada o 21 de chunio de 2011. que le da o nombre a'l nuclio, y con él, a'l municipio. Se troba en alto d'una penya extraplomada, con una espluga en a baixant nord-este, en sinyoreando un punto d'estretimiento en o corso d'o barranco, con una baixant petrosa tamién en a man cuentra.

Por a suya posición, y porque l'actual carretera d'acceso mas important a'l Sobrarbe, dende o Sud, pasa por a cuenca d'o barranco, l'Abizanda se destaca como a primer población sobrarbenca que se troba cuan se puya en sentiu ta l'Aínsa dende o Semontano de Balbastro.

Estructura urbana thumb|right|250px|O barrio d'a plaza de l'Abizanda dende o suyo castiello. Un barranco estacional, que heba nombre «barranco de Riazuelo», afluent de o d'o Río, esnavesaba tradicionalment por o centro d'o barrio d'o castiello de l'Abizanda, a on que en l'actualidat ye a plaza. A plaza se pavimentó en o sieglo XX, tot tapando ixe barranco.

A plaza de l'Abizanda ye singular, además, por haber estau feita con cimento que donó un empresario catalán, de nombre Domingo Muniente, y por ixo recibe o nombre d'o personache por cuentas de dicir-se «Plaza Mayor» como en a mayoría de lugars en a comarca.

Por o demás, o nuclio de l'Abizanda (principalment, o barrio d'o castiello) se troba en as dos costeras que fan a sierra de Sant Benedet (u sierra d'Arbe) por a man occidental y o puntón d'o castiello, con a plaza en a part mas baixa.

En o puntón, se destaca as restas d'o castiello, d'o sieglo XI, que dominan o paisache urbano de a población. En o perimetro d'o recinto, mas alto que a resta de l'Abizanda, se i conserva bels trocez de muro d'o que pudon estar os lienzos exteriors d'a fortificación.

Historia

L'Abizanda amaneixió como población en a base d'o castiello, que ye un d'os mas grans que existe en Sobrarbe meridional. Por ixo, a historia d'o lugar ye muit dominada por a historia d'o suyo castiello.

O castiello de l'Abizanda o fundón os sinyors musulmans de a familia Ibn Sallam. «Castillo de Abizanda» en www.CastillosDeAragon.es; consultada o 22 de chunio de 2011. A dita familia tenión presencia en belaltros nuclios en a comarca, dica dimpués de a reconquiesta, y ostentón bels castiellos y fortificacions tamién en os anyos sucesivos a la dominación cristiana, como por eixemplo o castiello de Clamosa, Despoblados del antiguo municipio de Clamosa por Manuel Benito Moliner; consultau o 21 de chunio de 2011. en a cuentra d'o río Cinca. D'alcuerdo con l'historiador Manuel Benito Moliner, podrían trobar-se en as oríchens de l'apelliu Salamero, que lievan muitas personas en a zona de confluencia d'as comarcas de o Sobrarbe, o Semontano de Balbastro y a Ribagorza, en a redolada a on ye l'Abizanda. O nombre musulmán de l'Abizanda yera «Abinyuyas». thumb|right|250px|O castiello, con a suya caracteristica torre, sinyorea o nuclio de l'Abizanda. Amaneix en os documentos historicos como fortaleza conquerida por os cristianos de camín ta l'anyo 1017, en tiempos de o reinau de Sancho lo Mayor. S'accepta que se reconstruyió en 1023, porque ye a calendada en a que s'ha puesto fechar a construcción de a torre, d'estilo romanico, executada por mayestros lombardos en o marco d'a primer epoca d'expansión de o romanico por l'Alto Aragón.

A linia de tinents de o castiello se conoix con bellas interrupcions: Ato Galíndiz de 1055 dica 1079, Galindo de Dato en 1090, don Calbet d'entre 1095 y 1114, Sancho Iñiguez en l'anyo 1135, Fortunio Garcés en 1159, Guillén de Castrozol en 1194 y Guillén Castillazuelo en 1291. En l'anyo 1413, dimpués de o compromís de Caspe, o castiello de l'Abizanda sofrió l'ataque de a facción d'o conte d'Urchel, que no acceptaba o resultau conveniu y se mostró en rebelión bels anyos mas.

En o reinau d'Alifonso V, o castiello yera propiedat de a corona, pero le'n cedión a Domingo de Naya. Por ixas envueltas, apareix en os documentos siempre con as formas «Avinçalla» u «Aviçanlla» (probablement pronunciaus «Abinsal·la» y «Abisanla», respectivament), forma d'escribir o toponimo que encara duraría bels tiempos mas. En o sieglo XVII, pareix que ye atestiguau que perteneceba a la baronía de Castro.

Demografía D'o municipio:

Evolución d'a población d'os nuclios que forman l'Abizanda dende 1857.

De o lugar de l'Abizanda:

Imáchens

Administración Reparto de concellers Eleccions municipalsArchivo Electoral Partiu 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 Partido Aragonés - - - 0 - - - - 0 - 3 Partido de los Socialistas de Aragón - - 5 5 5 5 5 5 4 2 2 Partido Popular - 5Coalición electoral de Alianza Popular, Partido Demócrata Popular y Unión Liberal - 0 0 0 0 0 1 3 0 Unión de Centro Democrático 4 - - - - - - - - - - Total 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5

Alcaldes Lista d'alcaldes Lechislatura Nombre Partiu politico1979–1983 José Gabal Lafalla Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia. Unión de Centro Democrático1983–1987 José Gabal Lafalla Partido Popular1987–1991 José Gabal Lafalla Partido de los Socialistas de Aragón1991–1995 Pedro Santorromán Lacambra Partido de los Socialistas de Aragón1995–1999 Pedro Santorromán Lacambra Partido de los Socialistas de Aragón1999–2003 Pedro Santorromán Lacambra Partido de los Socialistas de Aragón2003–2007 Pedro Santorromán Lacambra / Ramón Guatas Partido de los Socialistas de Aragón2007–2011 Fernando Torres Lacambra Partido de los Socialistas de Aragón2011–2015 José Buesa Abadías Partido de los Socialistas de Aragón2015–2019 Vanesa Cuello Escartín Partido Popular2019–2023 Javier Labat Latorre Partido Aragonés2023–2027 Javier Labat Latorre Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón en Heraldo de Aragón PAR

Patrimonio thumb|right|200px|A ilesia parroquial de l'Asumpción, d'o sieglo XVI. A población de l'Abizanda tiene dos monimentos destacables; o castiello de l'Abizanda, d'o sieglo XI, y a ilesia de l'Asumpción, d'o sieglo XVI.

O castiello ye o monumento mas visible, tanto dende a carretera A-138 que une Balbastro y l'Aínsa, como dende toda a cuenca de o barranco d'o Río. Con 40 metros d'altaria, a torre de tipo donchón ye a sola edificación que queda de piet entera, y a mas visible de todas. Tiene 5 plantas d'altaria, y en a zaguera muestra un cadafalso perimetral de madera sobre fustes, que teneba una misión defensiva. A dentrada en a torre se feba por una puerta en altaria, que corresponde con a segunda planta, dencima d'o almagacén, y ta la que, historicament, se debeba acceder por una escalereta retirable.

L'interior de o donchón, que tiene as plantas de madera refirmada sobre fustes, y o cadafalso superior, se i troban dende a restauración que s'acometió en os anyos 1990, a iniciativa de l'alavez alcalde Pedro Santorromán. En imáchens anteriors a ixa epoca, como as que quitó Lucien Briet en as zaguerías d'o sieglo XIX, y como a estampa que muitos habitants de o Sobrarbe pueden recordar de os tiempos enantes de a construcción de l'actual carretera, A-138, cuan s'esnavesaba por a'l costau de l'Abizanda por a carretera dita de «l'Alto'l Pino», a torre yera despullada y no se i conservaba sique as parez exteriors.

En os arredols de o donchón, y especialment en a frontera norte de a ilesia parroquial, i ha cualques restas de muros que debión estar as murallas perimetrals de a fortificación. Un abside romanico y os alacez d'un templo d'ixe estilo son parcialment conservaus por a man d'afuera de a ilesia parroquial, en o Norte, por o que s'aprecia que i habió d'estar o emplazamiento de a ilesia orichinal.

A ilesia parroquial, consagrada a l'advocación d'a figura de l'Asumpción de Santa María, ye una obra mayoritaria de o sieglo XVI, y por a construcción d'as fronteras con piedra de colors claras, y por o tellau de tellas, fa recordar a las ilesias de o Semontano. Se troba en alto, a'l canto d'o recinto d'o castiello, y tiene en a frontera, concabido, l'abside de l'antiga capiella u ilesieta, romanica, que i debeba tener o castiello. thumb|right|200px|A torre-donchón con cadafalso de o castiello de l'Abizanda. Además, en os arredols de l'Abizanda i ha cuatro ermitas. La una, a de Sant Veturián, patrón menor de l'Abizanda, ye construida en estilo romanico tardano y se i celebra anyalment a romería d'os langostos, una peculiar romería en a que os de l'Abizanda i puyan ta sentir-ie misa y, como se fa en chinero, tradicionalment se vaticinaba a productividad d'as cullitas d'ixa anyada en función de si se trobaba langostos en o camino<ref name="Heraldo"> [http://www.heraldo.es/noticias/huesca/la_lluvia_suspende_romeria_los_langostos_abizanda_por_tercer_ano_consecutivo.html Noticia La lluvia suspende la romería de los langostos en Abizanda por tercer año consecutivo], amaneixida en o «Heraldo de Aragón» o 10 de chinero de 2011; consultada o 22 de chunio de 2011.</ref> u no se'n i trobaba (cal pensar que ixes insectos, que tanto les gusta a calor, no ye mica frecuent trobar-los en chinero). A ermita se troba en alto en a sierra de Sant Benedet, a mas d'una hora de camino dende o nuclio, d'entre dos partidas que en dicen «a Valata» y «Laternal».

As atras tres ermitas son as de Sant Salvador, Sant Miguel y «Santiago» Apóstol. Todas tres se fizon d'entre os sieglos XVII y XVIII.

Casas destacadas

L'Abizanda tiene, como tamién en son o castiello y a ilesia, tres casas principals que son catalogadas como Bien d'Intrés Cultural.