250px|thumb|right|Esquema con a posición d'o siero de leit entre os productos lactios. thumb|250px|right|Siero de leit. O siero de leit Artur Quintana i Font: El Aragonés nuclear de Nerín y Sercué (Valle de Vio), Ed. Gara d'Edizions + Institución Fernando el Católico + Diputación de Zaragoza; Zaragoza 2007. , p 92.Con as variants sier, suero y xiero. ye a part liquida que resulta d'a coagulación d'a leit. O siero de leit ye un liquido amarillenco-verdoso formau por arredol d'un 94% d'augua, zucre (a lactosa), proteínas y poquisma materia grasa.

Ha estau considerau muito tiempo como un repui molesto porque ye muito contaminant y se produce en grans cantidaz en a industria quesera. Manimenos agora bi ha nuevas tecnolochías que permiten de recuperar-ne os principals constituyents y d'obtener-ne productos prou elaboraus como os concentraus de proteínas sericas, destinaus a estar incorporadas en os productos alimentarios finals.

O primero siero de leit u porán En cualques zonas como a val de Chistau se posaba o matón en una formachera que yera dencima d'una forrada. Cuan pretaban o matón con as mans cayeba siero en a forrada, acción que se deciba con o verbo esporanar Brian Mott: El Habla de Gistain. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989, pp 131-132.. Esporanar ye una palabra relacionada con porán, denominación en chistabín d'o primer siero BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano, Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. ISBN978-84-8094-061-0.

O segundo siero de leit u sericueta O primer siero u porán se puet fer bullir de nuevo cuallando atra vegada pa formar un requesón solido y un liquido dito sericuetaCon as variants siricueta, xiricueta y xiricuata., que ye un segundo siero. A palabra "sericueta" presenta variants como siricueta (en FiscalKUHN, Alwin), El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008. p 24 , sirigüeta (en Aragüés), siriqueta (en Torla), saricueta (en Linars de Broto), sericueto, xiricueta, chiricueta Pedro Arnal Cavero: Vocabulario del alto-aragonés (De Alquezar y pueblos próximos. Consejo superior de investigaciones científicas. Instituto Antonio de Nebrija, Madrid 1944., etcetera. En Sobrepuerto bi ha una fuent dita A Sericueta Jesús Vázquez Obrador: Nombres de lugar de Sobrepuerto. Análisis lingüístico Instituto de Estudios Altoaragoneses, 2002. . p 241..

En catalán, occitán y piemontés bi ha cognatos d'esta palabra encara que no siempre signifiquen exactament o mesmo. En piemontés tenemos rascueta ("siero que se da a lo bestiar"). En idioma occitán trobamos terigot en lemosín, saligot en Aude y senigou en gascón de Biarn. En catalán se documenta serigot, xerigot, xirigot, sorigot u surigot. En menorquín se distingue entre serigot melsis u serigot verjo (primer siero), serigot micós (segundo siero), y serigot d'es rai, sin manteca.

En basco bi ha tamién cognatos d'esta palabra. En o dialecto labortán xirigota ye un "liquido que s'extraye d'o queso". En o dialecto roncalés tsirigot ye o "segundo siero con o que se purgan os pastors".

D'acuerdo con Alwin Kuhn a palabra sericueta podría venir d'o latín excocta. Joan Coromines dubda d'esta hipotesi etimolochica porque os equivalents occitans y catalans no rematan en cueit u cuit y proposa una etimolochía prerromana a partir d'un hipotetico *sericŏtto u *soricŏtto", que podría estar relacionau con a palabra sŏro d'o latín hispanico que habría dau suero en castellano.

En chistabín a sericueta u segundo siero se diz simplament "siero", y se consumiba fresco como bebida. Bi heba una expresión popular rimada relacionada con o porán y o siero:

Notas

Referencias

Bibliografía Brian Mott: El Habla de Gistain. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989.

Veyer tamién Coagulación d'a leit. Cuallada. Cuallo. Leit. Queso. Requesón. Sineresi (quimica).

Categoría:Lactios