O sufixo -dero (baixo as formas -adero u -idero) Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010, pp 202-203. ye un sufixo present en l'aragonés y atras luengas romanicas que deriva d'o sufixo latín -TŌRIU José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003, pp 324-325. con Yod cuarta de metatesi. Presenta valua indicadora d'obchecto/ferramienta y de locativo. A suya forma femenina ye -adera, -idera. En aragonés benasqués se pronuncia con /ɛ / ubierta, en continación territorial con lo mesmo fenomeno en catalán ribagorzano.

Evolución fonetica O sufixo latín -TŌRIUS, -TŌRIA, -TŌRIUM se feba servir en latín pa derivar adchectivos de pertenencia y posibilidat y substantivos con funcions de locativo y instrumento. Este sufixo evolucionó en cualques luengas iberorromanicas creyando un diftongo por Yod cuarta con metatesi, a l'igual que a palabra CORIUM evolucionó ta cuero David A. Pharies: Diccionario Etimológico de Los Sufijos Españoles: Y de Otros Elementos Finales Volumen 25 de Biblioteca románica hispánica. Editorial Gredos, S.A., 2002 ISBN 8424923391, 9788424923396., p 166-168.: CORIUM > *coiro > cuero. -TŌRIU > -toiro/-doiro > -tuero/-duero.

cualques variants d'astur-leyonés no plegoron a creyar un diftongo por Yod cuarta con metatesi y dió -doriu, -doria. L'asturiano occidental si que creyó diftongos con Yod cuarta con metatesi y quedó en a fase de -doiro dando -doiru, -doira (pasadoira, cobertoira Rafael Lapesa: El dialecto asturiano occidental en la Edad Media. Universidad de Sevilla, 1998. p 35.).

As formas acabadas en -tuero con xorda intervocalica son documentadas en a toponimia d'a zona a on que se charra l'aragonés central y en pocos arcaísmos como emprenyatuara Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. (1999), p 226, p 285. (<IMPREGNATORIA).

As formas acabadas en -duero son documentadas en uns pocos casos castellano medieval d'o sieglo XIII (asmaduero, cobdiciaduero, valeduero), que coexistiban con muitas formas en -dero. En portugués se quedó en a forma -douro (lavadouro, sudadouro, valedouro).

Se suposa que o pareixiu con o sufixo -ero (derivau d'o sufixo latín -ARIUS), fació que se desvenís un cambio dende -duero ta -dero.

-TŌRIU > -toiro/-doiro > -tuero/-duero > -dero.

Bi ha unas cuantas palabras con a terminación -dero como heredero que no corresponden a este sufixo y que presentan o sufixo -ero dezaga d'una radiz con -t- u -d- (en o caso a forma latina ye HEREDITARIUS, derivau d'HEREDITAS).

Valua de ferramienta u utensilio Bugadero. Porgadero. Capoladera. Esbrumadera/esbumadera. Escarradera. Esmoladera. Lligadera. Malladera. Portadera. Segadera.

Valua de locativo Aiguadero. Aparcadero. Esgarrapadero. Espaldadero/Espailladero. Lavadero/Llavadero. Naixedero (/naxedero/) Manuel Alvar López: Repertorio ansotano: encuestas de 1950. Archivo de filología aragonesa, ISSN 0210-5624, Vol. 22-23, 1978, pachinas 21-50./nacedero. Minchadera. Paixentero. Pixadero. Predicadera. Vesadera.

A valua de locativo puede chenerar toponimos. Entre as vals de Tena y Bielsa bi ha toponimos con una forma arcaica con fonetica propia de l'aragonés central: Lo Tenetuero, As Pasatuaras, Tallatuara, Cruzatuara, Santificatuero, Lavatuero, Las Sarratueras, La Fuent d'el Esquiratuer, El Tornatuer, Bramatuero, Polituara, etcetera.

Valua de fembra en zelo O sufixo -idera s'anyade a lo nombre d'o masclo d'a especie pa creyar un adchectivo indicador de fembra en zelo. Boquidera, Buquidera, a craba receptiva a lo buco. Marridera, a ovella receptiva a lo mardano. Toridera, a vaca receptiva a lo toro. Verridera, a tocina receptiva a lo verro u verraco.

Referencias

Bibliografía Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010. Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. (1999). José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003. David A. Pharies: Diccionario Etimológico de Los Sufijos Españoles: Y de Otros Elementos Finales Volumen 25 de Biblioteca románica hispánica. Editorial Gredos, S.A., 2002 ISBN 8424923391, 9788424923396.

Se veiga tamién Sufixo -dor. Sufixo -torio.

Dero