As perifrasis verbals d'obligatoriedat en aragonés son perifrasis modals que expresan a necesidat d'una acción u una acción que se fa por fuerza María Luisa Arnal Purroy: El habla de la Baja Ribagorza Occidental Institución Fernando el Católico, 1998, pp 374-375.. O aspecto d'a obligación se puede dividir en obligación personal y obligación impersonal Jesús Cantera y Eugenio de Vicente: Gramática francesa. Editorial Cátedra, S.A., 1999. pp 146-147..
As principals perifrasis verbals d'obligatoriedat en aragonés son: caler que + subchuntivo Chabier Lozano Sierra, Ánchel Loís Saludas: Aspectos morfosintácticos del belsetán, 2005, Gara d'Edizions, p 103., caler + infinitivo, estar menister + infinitivo BARCOS, Miguel Ánchel, El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007, pp 141-143., fer + infinitivo, fer falta + infinitivo, haber de + infinitivo Francho Rodés Orquín: L'aragonés de Tierra de Biescas, Rolde, nº 81 (Zaragoza, Rolde de Estudios Aragoneses, chuliol-septiembre 1997), p 46., haber-ie que + infinitivo, haber a + infinitivo, haber a menester + infinitivo, tener que + infinitivo, tocar de + infinitivo y tocar que + infititivo.
Obligación personal Caler + pronombre+ infinitivo Se troba a sobén en construccions negativas: No te cal ir-ie. No te cal correr. Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010, pp 150-151.
Caler que + subchuntivo Puede fer-se servir como contrapartida afirmativa d'as construccions negativas que expresa a perifrasi anterior cal + infinitivo. Cal que viengas. Ya caldría que plevés una miqueta. No cal que fayas tanta fuerza.
Fer + infinitivo Encara que ye una perifrasi, ha preso con verbos de movimiento bel significau preciso y equivalent a d'atros verbos, por eixemplo fer fuyir significa "esfuriar". No me fa treballar tanto. Les lo fayé fer yo.. A yo la gaseosa me fa rutir.
Haber a + infinitivo A perifrasi haber a + infinitivo se documenta en cheso, belsetán, aragonés d'a valle de Tella. En belsetán ye encara a perifrasi d'obligatoriedat d'uso mes común entre a chent gran. En francés bi ha una forma equivalent avoir à que presenta usos diferents, mesmo pa la obligación impersonal. En bel puesto ha a pasar el tiempo. Los mardans han a ser furos.
Haber de + infinitivo A perifrasi haber de + infinitivo ye común con o castellano y o catalán. Ye a perifrasi d'obligatoriedat de mes uso en baixo-ribagorzano, a l'igual que en catalán, a diferencia d'o castellano, a on que va quedando restrinchida a rechistros cultos y literarios. Ya nos habrás de decir o que quieres. Qué han de fer. Pa que te'l he de decir. Hem d'embutir la carne de las llonganizas.
Haber (a) menister + infinitivo Haber (a) menister significa necesitar y se fa servir a sobén en forma negativa. No he a menister puyar pa cosa.
Tener que + infinitivo A vegadas tiene una valua mes enerchica que las anteriors perifrasis d'obligatoriedat. Seguntes bel autor podría estar un castellanismo. Túvenos que tirar. Tenebas que trencar el chel. A punto día teneban que estar ya en o lugar. Tenez que ir por ixas baixatas. Mira que tenesen que despartir-los. No tiens que venir. Tienen que tornar a la hora de comer. Tiens que da-me-lo enseguida.
Tocar que + infinitivo Pa ganar los diners les tocaba que sudar.
Tocar de + infinitivo A vusaltros tos ha tocato d'apencar firme. Les tocará de fer como a yo.
Obligación impersonal Caler + infinitivo Siempre va en tercera persona de singular, Tiene caracter impersonal y expresa una necesidat mes que una obligación. Caleba acabar en anyo. Si que caldría fer-lo.
Estar menister + infinitivo Con nusotros ye menister rematar manyana.
Fer falta + infinitivo Fa falta puyar a dar sal.
Haber-ie que + infinitivo A perifrasi haber-ie que + infinitivo expresa una obligatoriedat cheneral y impersonal, por o que se fa servir en tercera persona d'o singular: I hai que fer-lo como digan. Pero la cena i habrá que fer-la aqui, en casa d'ella. BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. ISBN978-84-8094-061-0., p 59.
En ansotano presenta a forma estar-bi por no existir-ie as formas impersonals d'o verbo haber tipo haber-bi u haber-ie de l'aragonés cheneral y fer-se servir o verbo estar pa estos usos impersonals: Bi'stió que replegar-las a escape.
En aragonés baixo-ribagorzano presenta a sobén aglutinada a particla pronomino-adverbial en/ne, que en esta variedat acompanya a las formas impersonals d'o verbo haber: Cuan empeza a espulgar, n'hai que sulfatar.
Referencias
Bibliografía BARCOS, Miguel Ánchel, El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010. María Luisa Arnal Purroy: El habla de la Baja Ribagorza Occidental. Institución Fernando el Católico, 1998. Chabier Lozano Sierra, Ánchel Loís Saludas: Aspectos morfosintácticos del belsetán, 2005, Gara d'Edizions. Ángel Ballarín Cornel: Diccionario del Benasqués. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. ISBN978-84-8094-061-0.
Obligatoriedat