thumb|320px|right|Las fuellas d'os árbols d'agüerro. L'agüerro Silbia Garcés Lardiés, Francho Rodés Orquín:Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar, Gubierno d'Aragón, 2006, , p.10 (d'o basco agor) u otonyo (d'o latín autumnus) ye una d'as cuatre estacions d'as zonas temperatas, an marca la transición d'o verano ta l'hibierno y lo periodo d'as cullitas. En ixas zonas, l'agüerro ye tamién o tiempo en o que los árbols caducifolios pierden las suyas fuellas, os días s'alcuerzan y as nueits s'alargan, la fredor aumenta y, en bels cabos d'o mundo, tamién creix gradualment o numero de precipitacions. As primeras semanas d'ista estación se conoixen tamién como "santmigalada" u "santmiguelada". O tiempo d'agüerro se conoixe en cheneral como "agorrada"Con as variants agorrata, agüerrada u agüerrata u "otonyada".

Astronomicament, emprencipia con o equinoccio d'agüerro (entre lo 20 y lo 21 de marzo en o hemisferio sud y entre lo 22 y lo 23 de setiembre en o hemisferio norte), y remata con o solsticio d'hibierno (a lo redol d'o 21 de chunio en o hemisferio sud y lo 21 d'aviento en o hemisferio norte). Manimenos, a vegatas se considera que abraca los meses enters de marzo, abril y mayo en o hemisferio sud, y los de setiembre, octubre y noviembre en o hemisferio norte.

Denominación La denominación d'"agüerro" (con a variant "agorrada" ta referir-se a la temporada d'agüerro) ye un basquismo relacionato con l'actual vocable basco agor. L'ALEANR documenta a parola agüerro en Hu 200 (Bielsa), Hu 201 (Benás), Hu 202 (Chistén), Hu 204 (en a Espunya pero en coexistencia con "sammigalada"), y en Hu 207 (Campo) Manuel Alvar: Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja. Institución Fernando el Católico. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo XI, Lamina 1287, Mapa nº 1287..

A "santmigalada" u "santmiguelada" ye una forma derivata de sant Miguel, y se refiere propiament a la fiesta cristiana de Sant Miguel, o día 29 de setiembre, que marca popularment a rancanza d'a estación. Per extensión, s'aplica ta tot lo periodo d'agüerro. En os textos medievals escritos en aragonés bi ha muitas referencias a la fiesta de Sant Miguel y l'ALEANR documenta a parola santmiguelada u santmigalada en buena part d'as localidaz actualment castellanoparlants de Teruel, Zaragoza y Navarra coexistindo con otoño, lo mesmo que en localidaz dica fa poco aragonesoparlants de l'Alto Aragón.

Bi ha d'agüerro un periodo d'una semana en o que la temperatura puya dica ta pareixer un día de verano. Ixe curto periodo gosa de conoixer-se como «veranet de Sant Martín».

L'agüerro en a cultura popular En o hemisferio norte, l'agüerro ye la estación d'as cullitas, sobretot d'os coltivos de verano: panizo, chirasol, etc.; de fruita de tota mena: mazanas, peras, codonyos, etc.; de fruitos secos: castanyas, nueces, abellanas, etc.; y d'uga.

En a literatura y en sentito figurato, l'agüerro representa la viellera u decliu d'a vida de belún u de bella cosa. Un eixemplo en ye a obra El otoño del patriarca (L'agüerro d'o patriarca) d'o escritor colombiano Gabriel García Márquez.

En poesía, tamién ye asociata a ormino con a malinconía, como puet veyer-se en iste fragmento d'un conoixito poema d'o poeta alemán Rainer Maria Rilke, Herbsttag (Día d'agüerro):

Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr. Wer jetzt allein ist, wird es lange bleiben, wird wachen, lesen, lange Briefe schreiben und wird in den Alleen hin und her unruhig wandern, wenn die Blätter treiben.

En aragonés:

Qui agora casa no tien, altra no en ferá ya. Qui agora solenco ye, asinas ha de seguir; ha a despertar, leyer, luengas cartas escribir, y per los paseyos, sin calma, t'allá y t'acá dondeyar mientres veye las fuellas batir.

Un poemario en aragonés de Francho Nagore, publicato en 1976, ye titulau Cutiano Agüerro.

L'agüerro ye tamién asociato con as celebracions de Toz Santos u, mas que mas en os Estaus Unius, d'o Halloween.

Se veiga tamién Estacions. Primavera. Verano. Hibierno.

Vinclos externos

Notas

Referencias

*