300px|thumb|Ugas tempranillo A tempranillo ye una variedat d'uga tinta cautivada extensament pa producir vins tintos con cuerpo en Espanya, d'a on ye orichinaria. Ocupa una superficie de cautivo de mas de 214.000 ha en 2013, estando a segunda en producción, dimpués d'a variedad airén (blanca), y a primera en uga tinta. Conta con 31.046 hectarias en a D.O. Rioja, lo que suposa que ye un 61% d'a D.O. Calificada Rioja, con una creixenza progresiva en os zaguers anyos en detrimento d'atras variedaz. Se considera autoctona de La Rioja. Ye a prencipal uga usada en ista D.O., y a sobén se'n fa referencia como a "uga noble" de Espanya. (2003) Tempranillo, Spain’s Noble Grape O suyo nombre ye o diminutivo en castellano de temprano, Dennis Manuel, Tempranillo, Supermarketguru.com, 25 de chunio de 2001 lo que fa referencia a o feito de que madura cuantas semanas antis que a mayor parti d'as variedaz d'uga tinta espanyolas. Existe una variedat blanca de mutación recient: tempranillo blanco.
En Aragón ye una d'as variedaz tintas autorizadas en os vins d'as denominacions d'orichen protechidas Ailés, Calatayú, Campo de Borcha, Carinyena, Semontano y Urbezo y en as indicacions cheograficas protechidas vins d'a Tierra Baixo Aragón, Ribera d'o Galligo-Cinco Villas, Ribera d'o Queiles, Ribera de Xiloca, Valle d'a Cinca y Val de Xalón.
Orichen A uga tempranillo procede d'atras dos variedaz: l'albillo mayor y a ullal. A primera -dita turruntés en La Rioja- ye una variedad mit conoixida que se cautiva en o centro d'a peninsula iberica. A variedad ullal cuasi no se cautiva en l'actualidat, solo queda de forma residual en Aragón, y no n'i hai referencias historicas claras en a literatura viticola espanyola. a variedat tempranillo podría haber naixiu d'una hibridación espontania en o zaguer milenio probablement en a redolada d'a val d'Ebro, seguntes una investigación recient de l'Instituto de Ciencias d'a Vit y d'o Vin (ICVV) y d'o Instituto Madrileño de Investigación y Desarrollo Rural, Agrario y Alimentario (IMIDRA). Investigadores del ICVV e IMIDRA identifican los progenitores de la variedad de uva tempranillo. Europa Press, 11 de chulio de 2012.
Referencias
Categoría:Variedaz d'uga