TeruelPronunciato en aragonés y en castellano . ye una ciudat d'Aragón, situata en a zona centro-oriental d'a peninsula Iberica, capital d'a provincia d'o mesmo nombre y d'a comarca d'a Comunidat de Teruel. Con una población de 35.675 habitants (2014)Datos locals de Teruel en a pachina web d'o Instituto Aragonés de Estatistica, ye a capital de provincia menos poblata d'Espanya. Se troba en o forcallo d'os ríos Guadalaviar y Alfambra. O suyo clima se caracteriza por hibiernos fredos y veranos calidos y ixutos.
A ciudat de Teruel tien una luenga historia, que prencipia con as primeras poblacions estables en a zona demientres a Edat de Bronce, con presencia luego d'os pueblos celtibers y de l'Antiga Roma, dica plegar a lo establimiento d'a ciudat en a Edat Meya (1141) por o rei Alifonso II d'Aragón, cuan l'adhibió a lo reino d'Aragón. Estió una ciudat ubierta, con muita influencia d'os ganaders que feban a transhumancia enta o reino de Valencia, encara que continó estando una ciudat de tamanyo chicot, dica convertir-se en 1833 en capital d'a nueva provincia de Teruel, en establir-se en Espanya a nueva división territorial en provincias. En a Guerra Civil Espanyola a ciudat estió o escenario d'a batalla de Teruel, una d'as mas importants batallas d'a guerra en territorio aragonés.
Ye especialment conoixita por os suyos pernils y o suyo arte mudéchar, y reconoixita por a UNESCO como Patrimonio Común d'a Humanidat.
A suya fiesta mayor se celebra o lunes mas cercano a o 10 de chulio (Sant Cristoval) conoixita como a Vaquilla del Ángel por as vaquetas. As fiestas se caracterizan por os pasavillas musicals (charangas), bailes nocturnos y toros ensogatos por as carreras d'o centro d'a ciudat.
Entre os suyos atractivos turisticos se troban as suyas edificacions mudéchars, o mausoleu d'os Amants de Teruel, o centro paleontolochico Dinópolis y una gran riqueza natural. O suyo arte mudéchar fa remerar o suyo pasato multicultural. Os molimentos mas destacatos d'iste estilo son a Ilesia de Santa María, Seu d'a diocesi de Teruel, as torres de O Salvador, Sant Martín y Sant Pero, a los piez d'a que se troba a ilesia que tien o mesmo nombre, tamién d'arte mudéchar.
Simbolos Se veiga ta mas información l'articlo sobre o escudo de Teruel thumb|150px|Version simpla d'o escudo en a "escalereta". O escudo d'armas d'a ciudat de Teruel ye formato de tres elementos ovalatos, dos y un, tot dencima d'una cartela. O primero as cuatre barras d'Aragón, de gules sobre fundo d'oro. O segundo, un toro parato d'oro, terrasato de sinople, surmontato d'una estrela de ueito puntas d'oro. O tercero ye de gules, un canyón y un obús d'archent en aspo, surmontatos d'una granada, de plata, encendita de gules, y en punta una pila de seis balas esfericas ordenatas una, dos, tres, y arredol, dentro de filactería a lechenda en castellano que diz M(uy) NOBLE, FIDELISIMA, HEROICA Y VENCEDORA (en aragonés M(uit) NOBLE, FIDELISMA, HEROICA Y VENCEDORA). Acolato tot de dos brancas d'olivera, trescruzatas en o suyo naiximiento, de sinople, frutatas d'oro, y como trofeus dos banderas d'Espanya, dos tambors y dos fusils con bayoneta; superato o conchunto d'un murciacalo, con as suyas alas estendillatas, de sable; timbrato de corona ducal.
A suya bandera ye de color roya, con as antigas armas d'a ciudat: un toro surmontato d'una estrela de ueito puntas, rodiato tot de brancas de laurero y timbrato de corona ducal.
A presencia d'o toro y a estrela tien relación con a lechenda fundacional d'o toro y a estrela
Historia Prehistoria y Edat Antiga En a Edat de Bronce ya bi heba poblacions estables en a zona, habendo-se trobato chacimientos arqueolochicos importants en l'Alto del Batán, El Cabezo del Arquillo, El Barranco de la Guea u El Cabezo de San Cristóbal, pero estando mas que mas important o chacimiento de La Escondilla, en Bellestar, a on que se troboron restas d'actividaz metalurchicas.
D'as poblacions d'a primera Edat de Fierro podemos veyer as influencias que tenioron tanto a val d'Ebro como a Meseta castellana y mas tardi tamién a iberización que i plegó dende as costas levantinas. D'ista epoca destacan os chacimientos de La Muela del Rajo (Bellestar), Paracuellos y El Castillejo (Tortallada).
En tiempos d'os ibers yeran a-saber-los os poblatos que yeran esparditos por os cabezos d'os arredols de l'actual Teruel, destacan lAlto Chacón, El Castillejo de San Blas, Penya Rubia y o Castillejo de Villespesa u o Castillejo de Tortallada. Istos poblatos se trobaban aislatos os uns d'os atros, de traza que yeran fácils d'esfender. As inscripcions que s'han puesto trobar (por eixemplo en Penyalba de Bellestar) nos amuestran que lingüisticament yera una zona celtiberica.
L'alfarería yera ya a prencipal actividat economica en ista epoca como contrimuestan os furnos que bi heba en belunas d'istas poblacions.
Fue ocupata por os romanos quedando poblacions a on que existioron campamentos (Castralbo d'o latín Campamento Blanco). No bi ha guaires restas arqueolochicas conoixitas d'a epoca, pero si que ye important a villa romana de Villespesa y mas que mas as suyas ceramicas.
Edat Meya thumb|220px|O Forum Turolii. A ciudat fue ocupata por l'arabe Tarik, un chicot castiello dito Tirwal entre Saraqusta y Cordoba. Sieglos dimpués fue conquiesta por as tropas d'Alifonso II, qui establió l'actual Teruel en l'anyo 1171, una chicota población cristiana. Dimpué fue incorporata a o termin de Daroca. D'ista epoca ye a lechenda fundacional de Teruel, que recenta o suyo nombre y o suyo orichen. A causa d'a conquiesta de Valencia por os almuades, Alifonso II miró de fortificar a ciudat de Teruel ta organizar dende astí a reconquiesta. Metió a Berenguer d'Entenza como tenente d'a ciudat en octubre d'ixe mesmo anyo. Ya l'1 d'octubre de 1177 prencipió a repoblación con chents prencipalment d'orichen aragonés y navarro, dando-li fuers y esligando-se de Daroca dende l'inte y estando allora cabeza d'un amplo territorio que encara s'heba de reconquerir.
A ciudat s'heba convertito en muga d'o reino d'Aragón con as tierras musulmanas y asinas ye que dende astí salioron expedicions militars ta a conquiesta d'o Rincón d'Ademuz (1210), Valencia (1238) y Murcia (1266). Mas tardi en as Guerras d'a Unión a ciudat refirmó a o rei Pero IV estando-li atorgato o títol de ciudat o 7 de setiembre de 1347. 150px|thumb|Torre de Sant Martín. Mientres os sieglos XIII y XVI a ciudat, con os suyos fueros, tenió a-saber-los enfrentamientos con una monarquía que heba evolucionato enta una forma de gubierno mas autoritaria y centralizadora. O maximo organimo de gubierno teruelano por ixas envueltas yera o concello, una asemblea cheneral de vecins con amplas competencias, mas que mas en l'administracion d'a ciudat. L'orichen d'iste concello se troba en o privilechio que heba atorgato o 10 de chulio de 1250 o rei Chaime I d'Aragón, establindo ista autoridat con catorce concellers, encara que en o sieglo XV gosaban estar deciueito. Atro feito politico important estió a celebración entre os anyos 1427 y 1428 en Teruel d'as Corz Chenerals d'o Reino con presencia d'o rei Alifonso V. A inspección d'a vida economica d'a ciudat yera afer de l'almutazaf u mayordombre qui cusiraba as transaccions mercantils que se i feban, a inspeccions de pesos y medas y o control d'actividaz artesanals.
A población se dividiba en grupos socials con diferent relichión y estatus churidico-fiscal, manimenos toz teneban os mesmos privilechios y fueros. Ye dende metat d'o sieglo XIII cuan prencipió a fer-se una cherarquización entre a población cristina entre caballers (que yeran d'a clase superior) y a resta de vecins. Chudieus y moros viviban en os suyos respectives barrios, deseparatos d'a resta d'a población y organizatos en alchamas. En iste sieglo, debito a la división social habió a-saber-los conflictos internos en a ciudat.
En epoca medieval a ciudat de Teruel y a suya redolada yeran una d'as zona ganaderas mas importants d'o reino, destacando mas que mas a suya cabanya lanar, favoreixita por estar zona de paso enta os pastos d'hibierno en Tortosa y Valencia. Allora os pastors y ganaderos teruelanos s'agrupaban en una chunta u ligallo ta esfender os suyos intreses.
Culturalment cal destacar o "Estudio d'Artes" que existió en a ciudat dende l'anyo 1396 y que pendeba economicament y administrativa en o concello.
Edat Moderna thumb|left|220px|Teruel en o sieglo XVIII En l'anyo 1482 os reis Ferrando II d'Aragón y Isabel I de Castiella churan os fueros d'a ciudat de Teruel, establindo-ie dos anyos dimpués a Inquisición. A ciudat s'oposaba a ista institución por lo que bi habió disturbios cheneralizatos encabezatos por o Concello. Dimpués d'un seche en a ciudat, con Juan Garcés de Marciella como capitán nombrato por o rei Ferrando II, s'imposó a Inquisición y se cremó a toz os capes d'a rebelión. Mientres tot o sieglo XVI a ciudat luitó por a esfensa d'os suyos fueros debant d'una monarquía que se feba cada vegata mas absolutista. Tamién contrebuyó Teruel en as Alteracions de 1591, esfendendo os fueros d'Aragón en Zaragoza. A consecuencia estió que beluns d'os suyos habitants fuoron enforcatos por fer parti d'a rebelión contra o rei Felipe I.
A población d'a epoca que apareixe en o fogache de 1495 ye de 392 vecins. A economía se basaba prencipalment en l'agricultura y a ganadería, fendo-se a transhumancia enta tierras d'o reino de Valencia, estando amás as relacions comercials mas frecuents con iste reino que con a ciudat de Zaragoza. En a industria destacaban os pelaires y os fabricants de panyos de lana.
En a Guerra de Succesión espanyola, Teruel refirmó a Felipe V, encara que a la fin os fueros fuoron abolitos por iste rei como en a resta d'os reinos d'Aragón, Valencia, Mallorca y o Prencipau de Catalunya por os Decretos de Nueva Planta. En l'anyo 1775 Teruel consigue o privilechio de voto en as Corz de Castiella que heba perdito dende a desaparición d'as institucions aragonesas por os Decretos de 1707. Ye un d'os trece correchimientos en que se trestalla o Reino d'Aragón.
A población creixió una mica en tot o sieglo XVIII, estando en l'anyo 1776 de 1.015 vecins.
Edat Contemporania Dende l'anyo 1833 Teruel ye capital d'a provincia d'o mesmo nombre, estando dende allora centro administrativo, chudicial, docente, comercial y de comunicacions. En as dos anteriors divisions provincials, la de Chusé Bonaparte de 1810 y la d'o Trienio Constitucional de 1822, a provincia teneba una grandaria menor, ye por ixo que en trobar-se a capital una mica descentrata bellas zonas d'as suya provincia se troban una mica luent y mal comunicatas. thumb|220px|Teruel por Pedro Pruneda Mientres a Guerra d'o Francés a ciudat estió fidel a o rei Ferrando VII, alentatos por o Capitán Cheneral d'Aragón José Palafox. As tropas francesas a o mando d'o Mariscal Suchet ocuporon Teruel, setiando dimpués a ciudat as tropas de Villacampa que heban redotato a os refuerzos franceses que se trobaban en Caudet.
En l'anyo 1835 se construyió o puent d'a Reina ta unir a ciudat con os "Llanos de San Cristoval" y en l'anyo 1858 ye cuan se mete en l'alto d'una columna en a plaza Mayor u d'o Mercato o emblema d'a ciudat O ToricoEn as Guerras Carlistas, a capital estió fidel a os isabelinos debant d'o poder carlista d'o Mayestrato, nunca a capital fue menazata por o cheneral Ramón Cabrera, encara que sí se facioron expedicions reyalistas ta safocar l'acoso carlista sobre a Tierra Baixa, y aduyar en o seche que bi habió en Alcanyiz en 1838. Demientres a Tercera Guerra Carlista a ciudat fue atacata por Marco de Bello y o infante Alfonso con numerosas tropas pero fracasoron y nomás pudioron dentrar en os arrabals d'a ciudat.
En 1901 plega ta Teruel o ferrocarril, construindo-se-ie a escalinata neomudéchar, obra d'o incheniero José Torán, ta unir a gara con o centro urbán.