O sarrio Silbia Garcés Lardiés, Francho Rodés Orquín:Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar, Gubierno d'Aragón, 2006, , p.46Si ye un eixemplar femenín sarria., chizardoCon a variant chizart. Si ye un eixemplar femenín chizarda. u ixarzoCon as variants ixardo y sisardo. () ye un bovido d'a subfamilia Caprinae present en bellas cadenas montanyosas d'o sud-ueste d'Europa. Estudios cheneticos recients confirman a deseparación d'as dos especies reconoixidas, R. pyrenaica y R. rupicapra, encara que isto no ha estau encara adoptau por toda a comunidat cientifica internacional por as discrepancias sobre a calendata en que as dos especies se deseparoron Pérez, T, Albornoz, J. Domínguez, A. (2002). Phylogeography of chamois (Rupicapra ssp.) inferred from microsatellites. Molecular Phylogenetic an Evolution, 25: 524-534. (entre 57 000 y 280 000 anyos). Manimenos todas as calendatas propuestas coinciden con o periodo interglacial de Riss-Würm.

Nombre O sarrio ye o nombre mas cheneral con que se conoixe en aragonés a iste animal, referindo-se sobretot a la variedat pirenenca. Tamién reciben o nombre de chizard(o), sisardo u ixarzo (ixarso en benasqués). Anque l'orichen d'o nombre no ye pas claro, pareixe que provién d'una radiz prerromana pirenenca -izarr, probablement bascona. En catalán ye isard. En occitán ye sarri u isard en os Pireneus (y tamién camoç u chamoç en os Alpes). O francés isard u izard ye preso de l'occitán pirenenco.

Descripción Ye un bovido de chicota grandaria, menor y mas esvelto que a craba montesina (Capra pyrenaica). Os dos sexos poseyen cuernos, con forma de gancho, estando os d'os masclos mas gruesos y con o gancho mas zarrau. Tozuelo y gargal claros y una taca escura que cubre os uellos a modo d'antifaz. A color d'o cuerpo ye uniforme, con una linia escura que recorre lonchitudinalment o costau. Os masclos gosan estar una mica mas pesaus que as fembras.

Distribución A especie ocupa tres nuclios de población, en as montanyas d'o sud-ueste d'Europa, dos nuclios en la peninsula Iberica, R. pyrenaica pyrenaica en os Pireneus y R. pyrenaica parva en a cordelera Cantabrica, dende Galicia dica a sierra d'Híjar y R. pyrenaica ornata en os Apenins.

Subspecies Imachen Subspecie Distribución Rupicapra pyrenaica pyrenaica Pireneus (Andorra, Espanya y Francia) Rupicapra pyrenaica parva Cordelera Cantabrica (Espanya) Rupicapra pyrenaica ornata Apenins (Italia)

Habitat Ye una especie tipica d'o piso subalpín, que en a mayor parti d'as montanyas ibericas fue desforestau pa ganar superficie de pastos. Se mueve entre a muga superior d'as selvas y os pastos supraforestals, ocupando en verano as maximas altarias. Le fan goyo as costeras fuertes y rocosas a on a nieve s'acumula poco. Habita entre os 1000 y 2800 metros en os Pireneus, y entre os 400 y 2400 m en a cordelera Cantabrica.

Reproducción Tanto en Pireneus como en a cordelera Cantabrica, os sarrios se mareixen entre octubre y noviembre, un mes antis que d'a resta d'Europa. Mientres ixe periodo, os grupos de masclos siguen a os de fembras y s'unen a éls, formando-se alavez cerenyas enganchadas entre os masclos, que luitan tozuelo contra tozuelo por o dreito a reproducir-se.

A chestación dura arredol de 20 semanas, en rematar as cuals naixe una sola cría. Ista plega ta a madurez sexual entre os 2 y os 4 anyos, madurando antis as fembras que os masclos.

Depredadors En Espanya ye una especie cinechetica. En os Pireneus, debant de l'ausencia cuasi total de grans depredadors, as unicas especies que predan sobre o sarrio son l'alica crabitera (Aquila chrysaetos) y a rabosa roya (Vulpes vulpes). En atros puestos a on encara son presents, s'ha descrito tamién depredación por parti d'o lupo iberico (Canis lupus signatus) y l'onso pardo (Ursus arctos arctos).

Numismatica O sarrio, habitant d'as montanyas d'Andorra, ha estau retratau con frecuencia en as monedas de dito país. Dende 1984 n'ha apareixiu en emisions commemorativas no circulants cudidas por o prencipau, beluna d'ella d'archent y oro.

En l'actualidat, y dende l'anyo 2014, dimpués de l'adopción de l'euro como moneda de curso legal en Andorra como reemplace de l'antigo diner andorrano en 2002, o sarrio ye o protagonista d'as monedas de 1, 2 y 5 centimos d'euro, feitas d'acero banyau en arambre, que se cuden alternativament entre as casas de moneda de Espanya y de Francia. En istas monedas o sarrio ye retratau en primer plan en meyo d'un entorno montanyoso, con un trencauesos volando en un segundo plan, y doce estrelas de cinco puntas formando un cerclo, que representan a la Unión Europea.

Notas

Referencias

Pyrenaica Categoría:Fauna d'os Pireneus Categoría:Fauna d'Andorra Categoría:Fauna d'Espanya Categoría:Fauna de Francia Categoría:Fauna d'Italia Categoría:Mamiferos d'Aragón