L'aragonés d'o Viello Sobrarbe ye a parla comarcal aragonesa propia d'o Viello Sobrarbe, denominación que fa alusión a l'antigo contau de Sobrarbe: Lo Grau, Guaso, A Torriciella, Sant Velián, Santa María de Buil, Os Rials, Castillazo, O Coscollar, As Pauls, Santa María de La Nuez, Sasa, Mondot, Elsón, Xabierre d'Elsón, Eripol, Almazore, Lo Espitalet, Barcabo, Lecina, Betorz, Abizanda, Escaniella, Lamata, Ligüerre de Cinca, Samitier, Mediano, A Pardina, A Torre, Castillón de Sobrarbe, Camparretuno, Cosculluela de Sobrarbe, Plampalacios y Moriello de Tou.

Os caracters actuals fan que se clasifique en l'aragonés meridional, pero bi ha evidencias que mos fan pensar que en o sieglo XIX (y segurament primer terz d'o sieglo XX) teneba os principals caracters de l'aragonés central.

Fonetica Se rechistran encara casos de diftongación debant de Yod: ruello, luello y ye d'os pocos puestos a on se conserva fuella tiengo, viengo. Bi ha restas de diftongación en -ia-: murciagalo, cibiaca en a parla viva, y toponimos Espluguiacha, Roca Peniacha. Bi ha restas de diftongación en -ua-: balluaca, bucharuala, emprenyatuara, y o hidronimo Isuala y uns cuantos microtoponimos repetitivos A Cuasta. O diftongo -ie- en o sufixo -iello se documenta esporadicament: vetiello, aguatiello, meliquiellos. Ye normal en a toponimia Espluguiello, Os Solaniellos. Pero ye mes común a perda de raso en a pronuncia: cadillo, bodillo, chubillo/chobillo, cercillo, crespillo, aguatillo. Bi ha apocope u perda d'a -o final en os casos normals de l'aragonés cheneral:(tabán, carnuz, focín, mallacán, mápil, matután, repetén, troz, espígol, fornaz), pero tamién esporadicament se siente: mardán, molín, maitín. Bi ha -o final restituida: Mápil tiene -o restituida en Abizanda y Camparretuno. Man, camín, fil, lin, que existen en belsetán y chistabín, tienen -o restituida, pero se siente encara a locución camín-camín. Epentesi antihiatica en: Cayer, leyer, veyer, codete, puga y vegulín. La palabra tovalla (d'o francico thwahlja) no ye claro que en siga un eixemplo. Una forma ixamplada con -ey- d'os verbos frecuentativos acabaus en -iar ye documentada (pateyar, no me pateyes), pero ya no s'usa en a parla viva. Estas formas que encara se sienten en belsetán. Son verbos frecuentativos d'este grupo: alparciar, chafardiar, bandiar, etc... Se conserva a ch- en os casos mas normals de l'aragonés cheneral (chelar, chirar, chinibro, chunto) y tamién en os casos ya no tan frecuents: chermano dica fa 40-50 anyos, achermanar-se, y os antroponimos Chusé, Chaime emplegaus dica a postguerra. A s- inicial, se mantiene u pasa ta z- u ch- en os casos mas chenerals (zolle, chulla), pero ye x en bel caso, que pueden estar chenerals u no: xarguera, xargón (d'o latín SERICA con aumentativo), xarticada, xuto. Se rechistran muitos casos de conservación d'oclusivas xordas intervocalicas latinas:Ripa, escopallo, napo, chapuzar, sapia, sopinar, capolar. En a toponimia: Lupiecho, Lupargüelo, Lupera. Lupo se rechistra en a postguerra encara. Se rechistra a pardinalla de A Capana y l'oronimo Carracapana.Cleta, secutir, petrusco, betiquera, betiello, mallata, batallo, recatiar, gayata, recutir, emprenyatuara, pescatera, ruta, cazata, cuatrón, arrendator, escarcata, otilar, pescata En toponimia: Camparretuno, O Petrizo, A Torcita, Forato d'a Virchen, Puyata, Sarrato, y as tres poblacions O Sarrato, Sarratillo y Sarratiás.Cucullo, melico, polecón, limaco, foricón, paco, mica, suco, alica, xarticar, cocote, esbelecar. Palabras que en atras variedaz conservan a xorda y que en viellosobrarbés no pon:talega, fanega, bolomaga, espígol, aliaga, esforigar, verruga, chordiga, cachigo, vochiga, verdugo, presiego, aliga, nuguera, cagaletas, forniga (pero se conserva a forma derivada forniquetiar). Coexisten secutir y segudir, zapucar y zabucar, murciacalo y murciagalo. A -x- aragonesa derivada d'a X (u menos a sobén d'a S latina) se pronuncia en a cheneración actual como -ch-, de traza cuasi cheneral, (a cheada tipica de l'aragonés meridional):bucho, frachenco, cocho, tacho, frachín, chiringa, tichidor. Pero a chent viella conserva bella palabra con o fonema orichinal y puede sentir-se:buxo, fraxenco, coxo, taxo, fraxín. A -x- aragonesa que provién de grupos latinos -SK-, -PS-, -SSI- se conserva en mas casos:ixo, paixaricos, paixarelas/paixarelas.Baixar lo emplegan os viellos, y os chóvens emplegan bachar/bajar.Paixentar coexiste con pachentar, que ye mas común. Casos de perda por desfonolochización son: fachana, peches, pichar, ruchar, faha, hada, caha. No se conserva a -x- d'a conchugación incoativa acabada en -eixer, que se presenta como -ecer: nacer, conocer. A -LL- latina evoluciona como en aragonés cheneral actual, -ll-, pero bi ha restas de l'antiga cheminación l·l (estrelón), d'evolución en -t- (escorcotar, escarcatiar, explicables por analochía), y mas frecuent a -ch-, en a toponimia:Focatiecho, Lupiecho, Espluguiacha, Muriecho, Peniacha, Sarratiás (derivau d'un Sarratiach(o)s). A -NN- latina evoluciona ta ny, pero bi ha casos de -n- (nino, canabla/canyabla), segurament por simplificación d'a cheminación que encara se vei en Bielsa (ninno). Bi ha poquez casos de sonorización dezaga de liquida:xordiga, demba, esbarrundar y en casos muito aislaus blango. A -it- aragonesa que provién d'os grupos latinos -ULT- y -KT- ye muito erosionada:escuitar y muito no s'emplegan dende a postguerra. As formas feito y dreito han desapareixiu y nomás se siente fecho y drecho. Se conserva en maitino/maitín. A -ll- que probién de -LY-, -C'L-, -G'L-, -T'L- se torna -j- castellana (fonema /x/, representau ortograficament en aragonés con "h") en as cheneracions actuals en:cenoho, teha, vieho, reha, aho. Manimenos os viellos recuerdan haber sentito viello, tella, uello, allo fa 30-40 anyos. Se mantién bien en curcullo, estallar, uella, batallo, tornallo, dalla, clavillar. O diminutivo -et se pronuncia /-ed/, y a vegadas tamién o sufixo -ut se realiza como /-ud/:moced, troced, Hespitaled, Crabered, tocined.porpud. Disimilación d'o > e, que ye común en aragonés cheneral:prebar, precurar, retulador, Hespitalet.

Morfolochía

L'articlo que s'emplega ye o, a, os, as, o mas cheneral en aragonés. Quedan repuis de lo, la, los, las:busca lo conil, lo trico lo traco. Lo, la podió estar cheneral en a zona, porque en una buegada de termins d'o S XVI sale en toz os toponimos d'una lista y porque ye cerca d'o navalés, on encara s'emplega, porque s'emplegaba en 1933 en L'Ainsa. O pronombre adverbial i/bi/ie con a forma i encara ye vivo y s'emplega: Como locativo: con as veces que i he estau, no i cabe. Substituir complementos preposicionals con pensar y creyer: ni i creigo, agora que i pienso. Con verbos como haber: i hai. Ye documentau o emplego antigo d'a forma orichinal i ha en Camparretuno, en una copla: Astí baixo d'a fonata / i ha una craba parita / con un pitonet. En Elsón se registra la forma bi, pero elidida:b'ha: En b'ha tres en a caja. A combinación con en ye n'i y en i :L'otro día en i eba uno ahí, por a parra; no n'i hai. O participio ye -au, -iu, como en a mayoría de dialectos actuals, pero s'han emplegau dica fa poco sieglo XX partipios en -ato, -ito, tal y como se documentó en Pablo Muro d'A Cort. Ye documentau en Barcabo un emplego antigo de -ito:a burra nos ha traíto a ista casa. A toponimia amuestra muitos casos:Molino Vetato, Vinyaparata, Penyacicata, A Puyata, A Torcita, O Cinglo d'a Zancata. Y tamién a literatura popular, no nomás o romance de Marichuana, tamién atras muestras en Pauls y Os Rials. Os pasaus perfectos simples se fan siempre con pasaus fuertes, a diferencia d'o que veyemos en l'aragonés d'as vals axials (ansotano, cheso, belsetán, etcetera..), como veyemos en os textos d'Ana Abarca de Bolea, a literatura alchamiada y o chipranesco:Tubon, pudon, huvon. O verbo veyer conserva a -d- etimolochica en o suyo pasau perfecto simple, que ye un pasau fuerte:vide, vides, vido, videnos, videz, vidon. O present de subchuntivo d'o verbo ser tien as tres formas posibles en aragonés:siga, seiga, sía. O present de subchuntivo d'o verbo fer tiene dos formas:faiga y faya. O Present de subchuntivo d'o verbo ir ye vaiga pero s'emplega cada vegada menos.

En Elsón y Erípol se documenta l'uso d'a preposición cuentra, d'uso en textos medievals y que seguntes Chabier Tomás Arias debeba estar cheneral en os lugars en o curso d'os ríos Vero y Alcanadre.

Lexico En o Viello Sobrarbe Chabier Tomás Arias ha documentau a coexistencia de Alcontrar y Trobar. Encara que en aragonés común esta zaguera palabra la han considerada un castellanismo, resulta que una informanta de Liners li comentó que Alcontrar ye con cosas que se miran u buscan en ixe inte y trobar ye cuan son cosas casuals u accidentals que no se miraban. En occitán tamién bi ha una dicotomía entre encontrar y trobar, a l'igual como en francés rencontrer y trouver, y en rumano entre a afla, a gasi y a întâlni.

Referencias

Bibliografía Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe''. Instituto de Estudios Altoaragoneses (1999).

Viello Sobrarbe