Polonia (en polaco Polska, oficialmente Rzeczpospolita Polska) ye un país y estau d'Europa Central que fa parte d'a Unión Europea (UE), y tamién d'a OTAN, ONU, OCDE y OSCE.
A capital d'o país ye a ciudat de Varsovia. Polonia ye una republica, y o suyo President ye actualment Karol Nawrocki; o suyo primer ministro ye Mateusz Morawiecki.
Cheografía Polonia tien una superficie d'arredol de 312.696 km2, d'os cuals o 98,52 % ye tierra firme y l'1,48 % ye augua. Extendendo-se a traviés de cuantas rechions cheograficas, o país ye lo nueno mas gran per aria en Europa y lo 69 mas gran d'o mundo. Dende o punto d'envista topografico, Polonia ye diversa y tien acceso a la mar, as montanyas y lo terreno ubierto. Encara que a mayor parti d'as redoladas centrals d'o país son planas, i hai abundancia de lacos, ríos, pueyos, paúls, plachas, islas y selvas en atros puestos.
En o nord-ueste se troba a costa d'a mar Baltica que s'extiende dende a badía de Pomerania dica o golfo de Gdansk. A costa ye marcada per cuantos lacos costers (antigas badías que han estau aisladas d'a mar) y dunas. A costa, en gran parti dreita, ye marcada per a lacuna Szczecin, a badía de Puck y a lacuna Vistula.
As partis central y norte d'o país se troban adintro d'a plana d'o norte d'Europa. Elevando-se per dencima d'estas tierras baixas se troba una rechión cheografica que comprende cuatro districtos montanyosos de morrenas y lacos con represas de morrenas formaus mientres y dimpués d'a edat de chelo d'o Pleistoceno, en particular o Districto d'os Lacos de Pomerania, o Districto d'os Lacos de Gran Polonia, o Districto d'os Lacos de Kashubian y o Districto d'os Lacos de Masuria. Lo Districto d'os Lagos de Masuria ye o mas gran d'os cuatro y cubre gran parti d'o nord-este de Polonia. Os districtos d'os lacos forman una serie de cintos de morrenas a lo largo d'a costa sud d'a Mar Baltica.
A sud d'a plana d'o norte d'Europa se troban as rechions de Lusacia, Silesia y Masovia, que son marcadas per amplas vals fluvials d'a edat de chelo. L'extremo sud de Polonia ye montanyoso; s'extiende dende os Sudetes en o ueste dica as montanyas d'os Carpatos en l'este. A parti mas alta d'o macizo d'os Carpatos ye a cordelera de Tatras, a lo largo d'a buega sud de Polonia.
Mugas Muga con Alemanya, Chequia, Eslovaquia, Ucraína, Belarrusia, Lituania y Rusia (provincia de Kaliningrado), amás de con a mar Baltica.
Clima Lo clima ye por un regular templau en tot o país. Lo clima ye oceanico en lo nord-ueste y gradualment se torna mas calido y continental enta lo sud-este. Os veranos son por un regular calidos, con temperaturas promeyo entre 18 y 30 °C seguntes a rechión. Os hibiernos son pro fredos, con temperaturas promeyo d'arredol de 3 °C en lo nord-ueste y -6 °C en lo nord-este. A precipitación caye mientres tot l'anyo, encara que, especialment en l'este, l'hibierno ye mas ixuto que o verano.
A rechión mas calida de Polonia ye a Silesia Baixa (Voivodato de Silesia Baixa) en lo sud-ueste d'o país, an as temperaturas en o verano promeyan entre 24 y 32 °C pero pueden arribar dica 34 a 39 °C cualques días en os meses mas calidos de chulio y agosto. As ciudaz mas calidas de Polonia son Tarnów en a Polonia Menor y Wroclaw en a Silesia Baixa. As temperaturas meyas en Wroclaw son de 20 °C en verano y de 0 °C en hibierno, pero Tarnów tien o verano mas largo de tota Polonia, que dura 115 días, dende meyaus de mayo dica meyaus de setiembre. A rechión mas freda de Polonia se troba en o nord-este, arredol de l'aria de Suwalki adintro d'o Voivodato de Podlaquia, an o clima se veye afectau per os frents fredos provenients d'Escandinavia y Siberia. A temperatura promeyo en l'hibierno en Podlaquia vareya de -6 a -4 °C. Lo mayor impacto d'o clima oceanico s'alufra en Santa Cruz y a redolada costera d'a Mar Baltica dende Police dica Slupsk. Borówka R., et al. Przyroda Pomorza Zachodniego. Szczecin: Oficyna In Puls; 2002.
Historia
Etnochenesi thumb|left|250px|Baptismo de Polonia en 966, en un cuadro de Jan Matejko. A etnochenesi d'o pueblo polaco se troba en a fusión de tres tribus eslavas occidentals d'a cuenca d'o río Vistula: os vislans d'a rechión de Cracovia, os silingos de Silesia y os polans de Posnania, toz en a subchección d'a dinastía Piast, fundata por o rei polán Mieszko I (960-992). Mieszko se convirtió a lo cristianismo en l'anyo 966 pa privar una presión cristiana de signo chermanizador y posó un bispe en Poznan en l'anyo 968.
Boreslau I Chrobry (Boreslau o Valient) (992-1025) siguió ixa mesma politica pro-chermana, teneba buenas relacions con Otón III y casó a la suya filla con o markgraf Hermann I de Meissen. Os polans facioron mes fuerte a suya posición hechemonica entre os eslaus occidentals sozmetendo a los vislans y conquerindo a ciudat de Cracovia. En l'anyo 1000 creyó l'arcebispato de Gniezno, con churisdicción sobre os bispatos de Wroclaw, Cracovia y Kolberg, o que fació que Polonia fuese una provincia eclesiastica independient d'as provincias eclesiasticas alemanas, pendendo dreitament de Roma. En l'anyo 1002, Boreslau Chrobry crebó con a ideya universalista d'un imperio d'a cristiandat y cambeyó de politica, defendendo intreses polacos contra l'Imperio y contra Bohemia. Hermann Kinder y Werner Hilgemann: Atlas histórico mundial. Desde los orígenes a la Revolución Francesa. En 1025 consiguió o reconoiximiento d'o suyo títol reyal. A conversión d'os polacos a lo cristianismo creyó una falca cristiana que deixó solos a los vendos, que ya no podioron resistir a colonización alemana como antes heban feito con bravura.
Sieglos XI a XIII thumb|Invasión mongola de Polonia (entre 1240–1241) que remató en a batalla de Legnica. En os sieglos XI y XII, os succesors de Boreslau irán repartindo-se o reino. En o sieglo XI os ataques d'os checos, combinatos con una revuelta d'os polacos pagans, obligoron a Casimiro I de Polonia a fuyir d'o país. Casimiro I podió tornar en Polonia con l'aduya d'os alemans, y cuan tornó a reinar establió a suya capital en Cracovia, fendo una reorganización d'a ilesia con clero alemán y una reorganización d'o estau, tresladando o centro politico dende Polonia a Gran enta Polonia a Chica, mes enta lo sud, en as antigas tierras d'os croatas blancos. A importancia de Cracovia como centro politico d'os polacos se reflecta en que encara en o sieglo XIV Polonia siga conoixita en bels idiomas occidentals como "Reino de Craco", tal y como veyemos en a versión aragonesa d'o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo".
Pero a fragmentación politica d'os polacos permitió que continase l'abance alemán, acompanyato d'una chermanización d'o territorio (ostsiedlung), sobretot en Silesia. Amés os cristianos alemans ocuporon arias luent d'as tierras alemanas a lo norte de Polonia. Se creyó o bispato de Riga en 1201 y s'organizó a Orden d'os Portaespatas, que prenió o control de Livonia y Curlandia. O duque Conrado de Mazovia fació venir a la Orden Teutonica pa que luitase en Kulmerlandia contra os prutens, y en 1224 a Orden se i establió pa convertir-los.
A l'este de Polonia, o estau de Kiev fue esminglanato en 12 prencipaus, beluns d'os cuals fuoron atacatos por os pueblos d'as estepas. Os cumans espulloron Kiev en 1203. Dimpués d'os cumans, os duenyos d'as estepas estioron os mongols, que en 1239-1242 devastoron Polonia y redotoron a un exercito polaco-alemán en a batalla de Legnica, antes d'entrar en Hongría.
O sieglo XIV thumb|right|O Palacio de Wawel, seu d'o trono. Cracovia estió a capital d'o país dende 1038 dica que se trasladó a Varsovia en 1596. A fins d'o sieglo XIII a disgregación d'o reino fació que i hese muita anarquía politica. Os mainates polacos (l'alta nobleza) yeran totpoderosos, os szlachta (baixa nobleza) yeran furos. A monarquía s'heba tornato electiva. A ilesia catolica manteneba a unidat nacional y continaba a presión alemana. Silesia fue adhibita a lo Sacro Imperio Romano Chermanico, y en 1308 a Orden Teutonica s'heba anexionato Danzig y Pomerelia y heba tallato a Polonia l'acceso a la mar Baltica.
Os zaguers Piast, Ladislau o breu (1320-1333) y sobretot Casimiro o Gran (1333-1370), consiguioron adrezar a situación. Baixo o reinato de Casimiro o Gran, Polonia recuperó a prosperidat, acullió a inmigrants, especialment chudieus forachitatos d'Alemanya (que se convertirán en un grupo etnico chudieu nuevo con un important papel en Polonia, os askenazís). En 1349 Polonia s'ixampló con o prencipau rutén d'Halicz u Galitzia. En a capital, Cracovia, s'establió una universidat en 1364.
Unión Polaco-lituana
En 1386 se desvinió o casamiento reyal d'Eudovichis, filla d'o rei de Polonia Loís d'Anchú y lo gran duque Jogaila. Jogaila se converte a lo catolicismo y fue esleito rei de Polonia con o nombre de Ladislau II Jagellón. Os lituanos y os polacos s'heban unito pa fer frent un enemigo común, a Orden Teutonica y teneban como enemigos comuns tamién a os tartres d'a Mar Negra. En 1399 muere Eudovichis y o tractau de Vilna de 1401 establió o mantenimiento indefinito d'a unión personal entre Polonia y Lituania. Ye o prencipio d'a Unión Polaco-Lituana, en a que se respectaban as diferencias entre os dos estaus, que yeran gubernatos por o mesmo rei. Esta nueva entidat representó en a suya epoca una potencia important. thumb|230px|A Unión Polaco-Lituana en 1387 En o reinato de Ladislau II Jagellón (1386-1434) os polacos, lituanos y rutens vencen a los caballers teutonicos (que heban ocupato Samotichia) en a Batalla de Tannemberg (1410). Baixo o reinato de Vytautas o Gran Ducau de Lituania s'estendilla dica plegar en a costa d'a mar Negra.
Casimiro IV reinó dica 1492 y refirmó revueltas contra os caballers teutonicos: d'os nobles polacos en Pomerelia, d'os burgueses de Prusia y d'os marins de Danzig, (1454-1466) a guerra d'os trece anyos, que remata por a tractau de Torún, por o que Polonia recupera l'acceso a la Mar Baltica: a Orden Teutonica esdeviene vasalla d'o rei de Polonia y ha de ceder Pomerelia, Danzig y Varmia (Ermland).
L'apocheu d'a Unión Polaco-Lituana contina en o sieglo XVI. En ixe sieglo as amenazas exteriors, (alemans y tartres) son poco importants. A dinastía de Jogaila a sobén reina tamién en Hongría. En o extenso estau polaco-lituano bi ha una estabilidat y coexistencia entre catolicos, ortodoxos, protestants y chudieus. En o plan cultural bi ha una florata cultural, con penetración d'influencias d'o renaiximiento italiano. A nobleza rutena y lituana se polonizan.
A fins d'o sieglo XVI a Unión Polaco-Lituana encomienza a perder a hechemonía en Europa Centro-Oriental por a presencia en a escena de dos potencias que son puyando: l'Imperio Otomán y Moscobia, futuro Imperio Ruso. Os otomans prenen o control de Moldavia (que se disputaban Hongría y Polonia), y ye o mesmo Solimán o Magnifico qui la sozmete. Tamién a costa d'a Mar Negra caye en poder otomán. En 1475 conquieren o sud d'a Peninsula de Crimea a los chenoveses que fan d'o Khanato de Crimea o suyo protectorau, y pa creyar un corredor terrestre en 1484 s'annexionan Buchac (o sud de Besarabia, que yera d'o prencipau de Moldavia) y en 1526 Jedisan, que Vytautas heba adhibito un sieglo antes a Lituania. En o corredor terrestre de Buchac y Jedisan asientan nogais. Tamién en 1526 os otomans vencen a los hongaros en Mohacs y ocupan parte d'Hongría. Moscovia deixa de pagar tributo a los tartres en 1480 y encomienzan una expansión territorial: con Iván III ocupan Viazma, Briansk, Novgorod Severski, Chernigov, y Basilio III prene Smolensko en 1514.