Ruanda, oficialment Republica de Ruanda, ye un país sin salida a la mar d'Africa Central que se troba en a Val d'o Gran Rift, an converchen a rechión africana d'os Grans Lacos y Africa Oriental. Se troba a poquez graus a sud de l'ecuador y ye rodiato por Uganda, Burundi, a Republica Democratica d'o Congo y Tanzania.
Ye muit elevau, lo que le da l'embotada de tierra d'os mil pueyos, con a suya cheografía dominada per montanyas a l'ueste y sabana a l'este, con numbrosos lacos en tot o país. Lo clima ye templau a subtropical, con dos estacions pleviosas y dos estacions ixutas cada anyo. Ruanda tien una población de mas de 12,9 millons que vive en 26.338 km2, y ye asinas o país africano continental mas densament poblau. Un millón de personas vive en a suya capital y ciudat mas gran de Kigali.
A población ye choven y predominantment rural; Ruanda tien una d'as poblacions mas chóvens d'o mundo, con una edat promeyo de 19 anyadas d'edat. Os ruandeses provienen d'un solenco grupo cultural y lingüistico, os banyarwanda. Manimenos, adintro d'iste grupo i hai tres subgrupos: os hutu, tutsi y twa. Os twa son un pueblo pigmeu que habita en as selvas y, a ormino, se les considera descendents d'os primers habitants de Ruanda. Os eruditos no son d'alcuerdo sobre os oríchens y as diferencias entre os hutu y tutsi; beluns creyen que as diferencias se derivan d'antigas castas socials adintro d'un mesmo pueblo, mientres que atros creyen que os hutu y os tutsis arriboron a lo país per deseparau y de diferents puestos. Lo cristianismo ye a relichión mas gran d'o país; l'idioma prencipal ye lo kinyarwanda, charrau per a mayoría d'os ruandeses, con l'anglés y o francés como idiomas oficials adicionals. L'estau sobirano de Ruanda tien un sistema de gubierno presidencial. Lo suyo president ye Paul Kagame, d'o Frent Patriotico de Ruanda (FPR), que ha amprau servicios de traza ininterrompida dende 2000. En l'actualidat, Ruanda tien baixos livels de corrupción en comparanza con os países vecins, encara que as organizacions de dreitos humans informan d'a represión d'os grupos d'oposición, intimidación y restriccions a la libertat de fabla. Lo país ha estau gubernau per una estricta hierarquía administrativa dende la epoca precolonial; i hai cinco provincias abuegadas per buegas trazadas en 2006. Ruanda ye un d'os tres unicos países d'o mundo con mayoría femenina en o parlamento nacional, os atros dos países son Bolivia y Cuba.
Os cazataires-cosechadors s'establioron en o territorio en as edaz de pietra y fierro, seguius mas tardi per os pueblos bantú. A población se fusionó primer en clans y dimpués en reinos. Lo Reino de Ruanda dominó dende meyaus d'o sieglo XVIII, con os reis tutsi conquerindo a atros militarment, centralizando lo poder y dimpués promulgando politicas anti-hutu. Alemanya colonizó Ruanda en 1884 como parti de l'Africa Oriental Alemana, seguida de Belchica, que invadió en 1916 mientres a Primera Guerra Mundial. Totas dos nacions europeas gobernaron a traviés d'os reis y perpetuoron una politica pro-tutsi. Manimenos, a población hutu se rebeló en 1959, masacroron a numbrosos tutsis y finalment establioron una republica independient dominada per os hutus en 1962 dirichida per o president Grégoire Kayibanda. Un golpe militar de 1973 derrocó a Kayibanda y levó a lo poder a Juvénal Habyarimana, qui mantenió a politica prohutu. Lo Frent Patriotico Ruandés liderau per os tutsis lanzó una guerra civil en 1990. Habyarimana estió asasinau en abril de 1994. As tensions socials esclatoron en o chenocidio ruandés que siguió, en o cual os extremistas hutu matoron a entre 500.000 y 1.000.000 de tutsis y hutus en un lapsus de cient dias. Lo FPR metió fin a lo chenocidio con una victoria militar en chulio de 1994.
A economía en desarrollo de Ruanda sufrió muito a radiz d'o chenocidio de 1994, pero dende alavez s'ha fortaleixiu. A economía se basa sobretot en l'agricultura de subsistencia. Lo café y o té son os prencipals cautivos comercials d'exportación. Lo turismo ye un sector de rapido creiximiento y agora ye o prencipal chenerador de divisas d'o país. Ruanda ye un d'os dos unicos países en os que os gorilas de montanya se pueden visitar de forma segura, y os vesitants caixan altos pres per os permisos de rastreyo de gorilas. A musica y a danza son una parti integral d'a cultura ruandesa, en particular os tambors y a danza intore altament coreografiada. As artes y artesanías tradicionals se producen en tot o país, incluyiu l'imigongo, un arte unico feito d'o fiemo de vaca.
Ruanda ha estau gubernada como un sistema presidencial unitario con un parlamento bicameral gubernau per o Frent Patriotico Ruandés dende 1994. Lo país ye miembro de l'Unión Africana, as Nacions Unitas, a Mancomunidat de Nacions, COMESA, OIF y a Comunidat d'Africa Oriental.
Cheografía thumb|200px|left|Laco Mutanda y as montanyas Virunga. Con 26.338 kilometros cuadraus, Ruanda ye o 149eno país mas gran d'o mundo, y lo cuatreno mas chicot d'o continent africano dimpués de Gambia, Eswatini y Chibuti. Ye comparable en grandaria a Burundi, Haití y Albania. Tot o país se troba a gran altitut: o puesto mas baixo ye o río Rusizi a 950 metros sobre o livel d'a mar. Ruanda se troba en Africa central y oriental y limita con a Republica Democratica d'o Congo a l'ueste, Uganda a lo norte, Tanzania a l'este y Burundi a lo sud. Se troba a uns poquez graus a lo sud de l'ecuador y tien garra salida a la mar. A suya capital, Kigali, se troba amán d'o centro de Ruanda.
A cuenca hidrografica entre as prencipals cuencas d'esguaz d'o Congo y o Nilo corre de norte a sud a traviés de Ruanda, con arredol d'o 80 % d'a superficie d'o país desembocando en o Nilo y o 20 % en o Congo a traviés d'o río Rusizi y o laco Tanganica. Lo río mas largo d'o país ye lo Nyabarongo, que naixe en o lo sud-ueste, fluye enta lo norte, este y sud-este antis de fusionar-se con o Ruvubu pa formar o Kagera; o Kagera dimpués fluye enta o norte a lo largo d'a buega oriental con Tanzania. Lo Nyabarongo-Kagera finalment desemboca en o laco Victoria, y a fuent en a selva de Nyungwe ye un competidor per a fuent cheneral encara indeterminada d'o Nilo. Ruanda tien muitos lacos, o mas gran ye o laco Kivu. Iste laco ocupa o solero de l'Albertine Rift a lo largo d'a mayor parti d'a buega occidental de Ruanda, y con una fondura maxima de 480 metros, ye un d'os vinte lacos mas fundos d'o mundo. Atros lacos importants incluyen Burera, Ruhondo, Muhazi, Rweru y Ihema, estando lo zaguer lo mas gran d'una cadena de lacos en as planas orientals d'o Parque Nacional Akagera. Hodd, Michael (1994). East African Handbook. Trade & Travel Publications. , p.522
As montanyas dominan o centro y ueste de Ruanda y o país a vegadas se diz Pays des mille collines en francés (Tierra d'os mil pueyos). Rwanda en Encyclopedia Britannica Son parti d'as montanyas Albertine Rift que flanquean a rama Albertine d'o Rift d'Africa Oriental, que s'extiende de norte a sud a lo largo d'a buega occidental de Ruanda. As tucas mas altas se troban en a cadena de vulcans Virunga en o nord-ueste; isto incluye o mont Karisimbi, o puesto mas alto de Ruanda, a 4.507 metros. Ista sección occidental d'o país se troba adintro d'a ecorrechión de selvas montanas d'Albertine Rift. Tien una elevación de 1.500 a 2.500 metros. Lo centro d'o país son predominantment pueyos onduladas, mientres que a rechión fronteriza oriental ye formada per sabanas, planas y paúls. Munyakazi, Augustine; Ntagaramba, Johnson Funga (2005). Atlas of Rwanda. Oxford: Macmillan Education. . p.18
Clima Ruanda tien un clima de montanya tropical templau, con temperaturas mas baixas que as tipicas d'os países ecuatorials a resultas d'a gran altitut. Kigali, en o centro d'o país, tien un rango de temperatura diaria tipico entre 12 y 27 °C, con poca variación a lo largo de l'anyo. I hai cualques variacions de temperatura en tot o país; l'ueste y o norte montanyosos son por un regular mas fredos que l'este mas baixo. I hai dos estacions pleviosas en l'anyo; a primera va dende febrero dica chunio y a segunda dende setiembre dica aviento. Estas son deseparaus per dos estacions ixutas: a prencipal dende chunio dica setiembre, entre la cual a ormino no pleve garra, y una mas curta y menos severa d'aviento a febrero. As precipitacions vareyan cheograficament, y l'ueste y o nord-ueste d'o país reciben mas precipitacions anyalment que l'este y o sud-este. O calentamiento global ha provocau un cambio en o patrón d'as estacions pleviosas. Seguntes un informe d'o Strategic Foresight Group, o cambio climatico ha reduciu o numero de días pleviosos experimentaus mientres un anyo, pero tamién ha provocau un augmento en a frecuencia d'as plevidas torrencials. Toz dos cambios han causau dificultaz a los labradors, disminuyindo a suya productividat. Strategic Foresight tamién caracteriza a Ruanda como un país de rapido calentamiento, con un augmento en a suya temperatura promeyo d'entre 0,7 °C y 0,9 °C mientres cincuanta anyos.
Organización politico-administrativa Provincias Ruanda se trestalla administrativament dende 2006 en cinco provincias: thumb|right|super|262px|As cinco provincias de Ruanda. + ProvinciaNombre en KinyarwandaCapitalAria (km2) Rwanda at GeoHivePoblación (censo de 2012) Rwanda Population and Housing Census 2012 (Fourth Population and Housing Census: Main Indicators Report (Final Results)) en [National Institute of Statistics of RwandaDensidat (per km2)KigaliUmujyi wa KigaliKigali7301,132,6861,551.62SudAmajyepfoNyanza5,9632,589,975434.34UesteIburengerazubaKibuye5,8832,471,239420.06NorteAmajyaruguru DistrictByumba3,2761,726,370526.97EsteIburasirazubaRwamagana9,4582,595,703274.44
Diez ciudaz mas importants thumb|200px|right|Kigali ye a ciudat mas gran de Ruanda y a suya capital. As suyas diez ciudaz mas importants son: Ciudat Población1978 (censo) citypopulation.de per Thomas Brinkhoff,Oldenburg,Alemanya Población1991 (censo) Población2012 Provincia Kigali 115,990235,664 859,332 Kigali Gisenyi 12,65522,156 136,830 Ueste Ruhengeri 18,94229,28659,333 Norte Butare n/a29,30050,220 Sud Muhanga 8,53117,490 49,038 Sud Byumba 7,70211,94734,544 Norte Cyangugu 7,2019,69327,416 Ueste Nyanza n/a9,10025,417 SudBugaraman/an/a24,679UesteKayonzan/an/a21,482Este
Economía A economía de Ruanda sufrió muito mientres o chenocidio de 1994, con perda cheneralizada de vidas, manca de mantenimiento de l'infraestructura, saqueos y abandono d'importants cautivos comercials. Isto provocó una gran caita d'o PIB y destruyió a capacidat d'o país pa atrayer inversión privada y externa. Dende alavez, a economía s'ha fortaleixiu, con un PIB per capita (PPA) estimau en 2.444 dolars en 2019, en comparanza con 416 dolars en 1994. Os prencipals mercaus d'exportación son China, Alemanya y os Estaus Unius. A economía ye chestionada per o Banco Nacional de Ruanda central y a moneda ye o franco ruandés; en aviento de 2019, o tipo de cambio yera de 910 francos per dolar d'os Estaus Unius. Ruanda s'unió a la Comunidat d'Africa Oriental en 2007 y ha ratificau un plan pa l'unión monetaria entre os suyos cinco países miembros, que eventualment podría conducir a un chelín común d'Africa Oriental. thumb|200px|left|Os gorilas de montanya son una fuent d'ingresos pa Ruanda per o turismo que cheneran.