A toponimia aragonesa ye a toponimia relativa a lo territorio d'Aragón, en totas as etapas d'a suya historia.
Toponimia prerromana Toponimia basco-aquitana
En l'Alto Aragón, l'Alta Ribagorza leridana y Pallars bi ha muitos toponimos que troban significato por o basco actual. Ye polemico si son antigos, relacionatos con a fase proto-basca que ye representata en as inscripcions aquitanas u son relacionatos con una vasquización tardana posterior a Catón u a movimientos de población que se dioron en tiempos baixo imperials u de l'alta Edat Meya. En tot caso os textos altomedievals de Ribagorza u Pallars presentan una microtoponimia d'orichen romanz, y por estar a microtoponimia indicativa d'os toponimos que produce a parla viva s'ha de considerar muitos d'os macrotoponimos basco-aquitanos como d'un tiempo anterior.
Toponimos basco-aquitanos son por eixemplo os derivatos de Xabierre, que vienen d'o basco Etxea Berri, "casa nueva" y n'este caso tienen ya una evolución romance como a diftongación d'a -e- en -ie- tractata como una Ě curta latina.
Toponimos con aspecto basco-aquitano en realidat no en son. Exeya d'os Caballers no ye un toponimo basco como consideraba Menéndez Pidal, por remontar-se a lo toponimo Segia bien documentato en textos latinos, y relacionato con tota una serie de hidronimos indoeuropeus y celticos d'Europa Occidental. O pareixito con Etxea ye por l'arabización d'a s inicial en tiempos de Al-Andalus. En l'actual estato d'as conoixencias tampoco pareix que siga d'orichen basco Bisaurri u Bisagorri en Ribagorza, derivable d'o chenitivo de l'antroponimo Vilaurus.
En a interpretación d'esta toponimia mos trobamos con un problema de transfondo ideolochico, por una part as tesis espanyolistas y bascofobicas representatas y ixemenatas por Guillermo Fatás, que niegan u minimizan a evidencia d'a presencia de pueblos basco-aquitanos en territorio altoaragonés y por atra part as tesis vasquistas que desacheran ixa presencia y tienden a interpretat toz os toponimos posibles dende o basco.
Toponimia en idioma iberico En bellas publicacions, en especial foranas, no deseparan os toponimos ibericos d'os bascos, dando por verdaderas as tesis basco-iberistas. Se conoix a trascripción latina u griega de bellas ciudaz iberas en territorio aragonés. Tamién se conoix ixe nombre en Ibero por as monedas ibericas que se i acunyoron. Un toponimo actual de posible orichen ibero ye Oliet si a idenficación con l'antiga Ildugoite ye cierta.
Toponimia sorotapticos u preceltas Bi ha toponimos indoeuropeus que no s'explican por o celta y que seguntes bel autor como Coromines se remontan a una primera expansión indoeuropea cuan a branca celta encara no s'heba individualizato de tot en o seno d'as luengas indoeuropeas. Antes de Coromines bel autor prebaba d'explicar-lo por a suposata presencia d'atros pueblos indoeuropeus como os Ilirios u d'influencia indoeuropea como os Ligurs. Un toponimo preceltico posible puet estar o caso de Saganta. Peracens no ye un toponimo preceltico con P- inicial como s'ha quiesto pensar porque se remonta a lo latín Petra, como amuestran as variants medievals Pera Selz, Pera Salz, etcetera. Talment a desconoixencia d'a fonetica aragonesa por part de bel linguista haiga indueito a esta clase d'errors.
Toponimia celtas Toponimia en idioma celtibero Bi ha casos bien conoixitos toponimos rematatos en briga ("ciudat alta fortificata") como Arcobriga (a man de Mont-reyal de Fariza), Mundobriga (Munebrega), Nertobriga (a man d'Epila y L'Almunia de Donya Godina). No ye o caso de Ballabriga que vien d'o latín Valle Aprica.
Toponimia en idioma galo Bi ha toponimos en a Chacetania u as Cinco Villas que s'han puesto u s'han quiesto relacionar con o galo Dunum (equivalent semantico a lo celtibero Briga). Ye o caso de Berdún u Nabardún, pero tamién pueden estar casos d'usos ixemenatos d'a palabra gala Dunum por meyo d'o latín, (por eixemplo Pompeyo fundó Lugdunum Convenarum en Comencha, en l'actual Saint-Bertrand-de-Comminges con chents procedents d'Hispania). Calagurris contra Roma: de Acidinio a Sertorio, articlo de Francisco Pina Polo.
Toponimia con elementos celtas emplegatos en latín u luengas romances Ye o caso de Garmo Alto en a Val de Tena.
Toponimia latina Muitos d'os toponimos romances actuals se remontan a toponimos que ya existiban en tiempos de l'Imperio Romano, cuan encara no s'heban producito os cambios foneticos propios d'as luengas romances u neolatinas. Se conoixe a forma que teneban en ixas envueltas d'os romanos bels toponimos como Caesar Augusta. O toponimo "Xelsa" se remonta a Lepida Celsa
Toponimos romances con elementos morfolochicos latinos fosilizatos Bi ha toponimos romanicos que fosilizan un plural neutro, como ye o caso Urreya.
Bi ha toponimos romances que tienen como base un antroponimo emplegato en tiempos romanos con sufixos de pertenencia, por un regular relacionatos con -anus, como ye o caso de Corbalán, Ladrunyán, etc..
Gerhard Rohlfs interpreta os toponimos rematatos en -ué (Sobrarbe, parte oriental d'o Viello Aragón, mitat occidental de Ribagorza) y -ui, (mitat oriental de Ribagorza, Pallars), formatos a sobén a partir d'un antroponimo tamién como de pertenencia.
Toponimos romances con elementos lexicos latinos que no existen en l'aragonés Bi ha elementos lexicos latinos que no heredó l'aragonés pero sí atras luengas romances. Ye o caso d'os toponimos Entuixano, Entuixans d'a Val de Benás, que no tienen garra relación con l'aragonés puerta, pero sí con o rumano Ușă, con o que tien un común orichen en o latín USTIA y HOSTIUM, "puerta". O mesmo se debe desvenir con Chanovas, que derivaría d'o latín IANUA, "puerta".
Toponimia romance Toponimia en romance andalusí u mozarabe Topinimia en romance andalusí asimilata por atras luengas romances Puet estar o caso de muitos toponimos romanicos d'o sud de Uesca, Zaragoza, y Teruel presos dimpués por l'aragonés.
Toponimia en romance andalusí plegata a traviés de l'arabe Os arabes prenioron bels toponimos romanicos y quedoron arabizatos y con una fonetica fixata mientres que a luenga romanica d'os andalusís continaba a suya evolución. Seguntes Rafael Lapesa ye o caso d'os toponimos con -ch- derivata d'a palatalización d'a C latina en CE, CI, (Villafeliche), paralelo a Alberche < PERSICUM. L'arabe preneba as palabras romances con o grupo -ST- fendo-ne una -ç-, (metatesi, porque a -ç- se pronunciaba -ts-). D'esta traza Cesaraugusta quedó en arabe como Zaragoça, desapareixendo en caso d'haber existito a forma teorica romaniza Zargosta, y estando Zaragoça y variants as que se troboron os conquiridors cristianos d'o norte.
Bi n'ha bels eixemplos claros que tienen articlo arabe Al adibito, como en os casos d' Alberche u Alberchigo. Alconchel, que provién d'o latín CONCILIU, equivalent etimolochico de l'aragonés "concello. Almonecir, que provién d'o latín MONASTERIU y que ha plegato a traviés de l'arabe, con articlo Al .
Atro fenomeno interesant que amuestran os toponimos romances transmesos por l'arabe ye a imela, consistent en a evolución d'a a ta e (u mesmo una i en casos extremos). A imela s'observa en as terminacions -ena (Baguena, Calcena, Camarena,Carinyena, Forminyena, Lecinyena, Millena, Olbena, Ontinyena, Requena, Sarinyena y Xixena) y én (Aladrén, Bespén, Brunyén, Callén, Crivillén, Florén, Gayén, Granyén, Grisén, Lopinyén, Mallén, Marcén, Menén, Monchén, Pompién, Ontenyent, Sangarrén y Sunyén).Gayén, Crivillén), que corresponden a las terminacions -ana y -án(o) de zonas con menor influencia arabe.
Toponimia en romance navarro-aragonés u aragonés Bi ha muitos toponimos, millor conservatos en l'Alto Aragón que siguen as leis foneticas de l'aragonés, toponimos con palabras patrimonials aragonesas como Val(le), Foz, Mont, Pueyo. En a microtoponimia ye muito frecuent plana u plan(o).
Abreviacions coincidents con formas catalanas y occitanas Encara que bi haiga toponimos con as radices Can, Castel, Fon y Pui que sigan d'orichen occitán u catalán (Canfrán, Candanchú), no siempre ye demostrable, y se conoixen en textos medievals formas con fonetica aragonesa de toponimos actuals con estas radices, ("Pueyo Moreno"). En os toponimos formatos con Campo, Castiello, Fuent y Pueyo a vegatas s'ha producito una abreviación convertindo-se en monosilavos (de fueras de Castiello) y perdendo a tonicidat, convertindo-se en Can, Castel, Fon y Pui. Se conoixen formas intermedias como un microtoponimo con puei en Fuents d'Ebro, o formas con castiel en toponimos que huei se sienten con Castel en o castellano (Castelserás, Castel de Cabra), a luenga oficial que ha substituyiu a l'aragonés orichinal. A fusión ye tan gran que se plega a metatesi como Pruiquimat (Ribagorza Baixa), u simplificacions como Purroi.
Uso tradicional de l'articlo en toponimos S'ha documentau que en variants de l'aragonés como l'ansotán no se fa servir l'articlo definiu con macrotoponimos (Ansó, Aragón, Francia), pero que si que se puede fer servir l'articlo definiu con bel microtoponimo (O Sompor). María Pilar Benítez: L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó. Gubierno d'Aragón, 2001. p 119.
Bi ha toponimos referius a monts que igual como en anglés se fan servir sin articlo, visible sobre tot dezaga de preposición:en Turbón, en Cotiella, en Moncayo. Chesús de Mostolay: El Aragonés en el Somontano de Barbastro. Aneto Publicaciones. 2007. José Olano Pemán: Diccionario de palabras, voces y dichos de Uncastillo. Asociación Cultural La Lonjeta, 1994. Serrano Dolader, Alberto Los rayos en Aragón. Tradición y leyenda. Revista Rolde, nº 81, Zaragoza 1997, pp. 66-71. Este zaguero ye en realidat mont Cayo y no s'emplega l'articlo igual como tampoco no s'emplega nombrando monts como mont Escuro.
Bi ha nombres tradicionals de subcomarcas que tienen un emplego tradicional sin articlo dende los textos medievals dica los textos dialectals de los sieglos XX y XXI: Cinco Villas. Sobremont. Sobrepuerto. Sobrarbe.* Lozano, Ch., Saludas, Á.L.: (2005). Aspectos morfosintácticos del belsetán. Zaragoza: Gara d'Edicions - IFC, p 162 Las fiestas de San Medardo Benabarre de Leonardo Escalona. Ribagorza. VICENTE DE VERA, Eduardo: Textos en grausino (1904-1985). Zaragoza, Deputación Cheneral d'Aragón (col. «O pan de casa nuestra», 3), 1986. p 62 p 201 p 203. Litera. Cortes de los reinados de Alfonso II a Alfonso IV (1164-1328), Colección Acta Curiarum Regni Aragonum. (Tomo II). Gobierno de Aragón (Departamento de Educación, Cultura y Deporte), Zaragoza, 2020. pp. 453-454, pp. 476-477.
Manimenos los emplegos de las luengas vecinas, castellana y catalana, apegan en aragonés una tendencia de posar articlos a los nombres de las comarcas, tendencia que han recibiu dende lo francés a partir de lo sieglo XVIII. Rafael Lapesa. Historia de la lengua española. Editorial Gredos. (1981, p 63, pp 113-116, pp 168-170, p 271, pp 410-412, pp 454-456.
Las comarcas que presentan oposicions internas con los adchectivos alto y baixo no presentan articlo si l'adchectivo ye en la suya posición orichinal postposada, pero lo presentan si ye anteposau d'acuerdo con la influencia francesa y anglesa que plegan a traviés de lo castellano y catalán:
Manimenos, si que bi ha un emplego tradicional d'articlos en comarcas como A Fueba u en bel nombre de partida que deriva de ríos que levan articlo como La Uerba, La Canyada. Los toponimos formaus con pobla levan articlo en aragonés (La Pobla d'Alfindén, La Poblla de Fantova, La Puebla de Valverde).
Desambigacions toponimicas A repetición de toponimos pa nombres de lugar bien conoixius en tot o reino se resolveba a sobén anyadendo o nombre d'o río que bi heba mes cerca u que travesaba o suyo termin u nuclio habitau.
En a mes gran part d'os casos lo río se deciba sin articlo, de fueras de si yera La Uerba. Tamién a vegadas s'anyadeba ribera de en cuenta d'o hidronimo simple: