L'astur foi una llingua paleohispánica del tueru indoeuropéu falada polos antigos astures nel so territoriu, y conocida poles inscripciones epigráfiques, y topónimos y teónimos tresmitíos poles fontes clásiques. L'inxertu del astur nel tueru de les llingües indoeuropées ye güei casi xeneral, y torga el vieyu discutiniu sobre la posibilidá de que na faza astur y cántabra falárense dacuando llingües euskériquesJuan Luis García Alonso "Lenguas indoeuropeas prerromanas en el Noroeste Peninsular": En tierras del noroeste hispánico las huellas lingüísticas preindoeuropeas son práuticamente inexistentes o al menos no resulta fácil mostrar su presencia con un razonable margen de seguridad. La discusión se plantea en otros términos: cuál es la lengua o lenguas indoeuropeas habladas aquí enantes de la llegada romana. Palaeohispánica 9 pxs. 163-174 (2009).

Rellación con otres llingües Ún de los mayores problemes nel momentu d'asignar l'astur a una familia llingüística dala, ye'l so asitiamientu ellí onde confluin los ámbitos de les dos úniques llingües indoeuropées de la Península Ibérica, de les que nos llegáren testos escritos . Esto ye, el celtíberu y el lusitanuAntonio Tovar "La inscripción del Cabeço das Fráguas y la lengua de los lusitanoa" Actas. Salamanca: Lusitano y Celtibérico aparecen como las dos lenguas indoeuropeas cuyos restos se señalan con claridad. seguimos pensando que hacia una u otra de estas gravitan las otras lenguas de los indoeuropeos peninsulares (...). Asina, mientres que'l primeru comparte les innovaciones que definen al tueru llingüísticu celta como ye la pérda de -p- en posición d'aniciu y ente vocales,¨y que considérase como conditio sine qua non para considerar céltica una llingua (patēr / atīr), el lusitanu amuesa trazos llingüísticos incompatibles cola conocencia que se tien de la llingua céltica (Schmidt,K.H. Schmidt "A Contribution to the Identification of Lusitanian" Actas del III Coloquio sobre Lenguas y Culturas Paleohispániques. Salamanca, 1985, páxs. 319-341. Witczak) siendo el mas conocíu, la mantenencia de la p-.

Los trazos que'l astur conseña, dirixen dacuandu nún u otru sen, ensiendo la mantenencia o escaezu del fonema /P/ el definitoriu pa venceyar la fala de los astures bien col lusitanu bien col celtíberu, y a lo cabero inxertalu o xebralu del tueru de les llingües céltiques. Con tou, la mayoría de los autoresPatrizia de Bernardo Stempel "Centro y áreas laterales: La formación del celtibérico sobre el fondo del celta peninsular hispano" Palaeohispánica 2 (2002) afiten pal astur un aniciu célticu, y darreú dello, lu encuadren xunta les llingües vecines de los Vettones, Cántabros, Galaicos y Vacceos, nel nomáu subgrupu Hispanu-celta occidental. Endientro d'élli, l'astur nun dexa de presentar trazos orixinales que-y dan el so fustaxe propiu.

Consonantismu

Consonantes indoeuropées *p > p?: Esti ye'l trazu que mayores duldes ufre, pues xunta claros exemplos de conservación, paecen dase casos d'escaezu. Valen pal primer casu los exemplos de Progeneo 'pariente, allegáu' < *pro-gen-eio, qu'en célticu conséñase como *ro-gen-eio ‘pariente’ o Provesica 'la que tien sabencia' <*pro-weid-t-ika, onde vese el célticu rovesia 'sabencia' <*ro-weid-t-y-am (antiguu irlandés rofess). Exemplos más duldosos seríen los nomes de Pedilico o Pitilico que podríen tar en rellación col llatín im-petus y petulus ‘enérxicu, bravu' y col griegu pítulos ‘solmenón’, toos ellos dende'l raigón PIE *Pet- (Pokorny: 825-826). Ye tamién pacíficu almitir que'l superlativu Paramo < *pr̥h-m̥o 'supremu, lo primeru, más altu' qu'anguaño da nome a les campes elevaes, seya ximielgu de los xermanos furist < *pr̥h-ist-o 'prince', del hindú paramáḥ y del dios itálicu Touto Peremusto < *per-m̥-ist-o.

Al aviesu, un casu claru de perda dase na xente de los Cilurnigos (*kelpurn-i-kos), y quicés nos Onnakos si ye que el so nome naz del ríu Onna 'Güeña', pal que se-y señala un aniciu nel célticu onna 'ríu' (*pon-na). Tamién el llagu Enol < Enolo, a traviés dun diminutivu (*peno-lo) 'llagucu', espeya'l célticu eno 'llamarga' que diere nome al llagu suizu de Inn < (*pen-yo). Entá nel territoriu guigurru de Valdeorras y faciendo llinde colos Galaicos asítiase el monte Larouco (*plaro-uko) 'allanáu, soyáu' que amuesa cayíu de la p- dende *plh₂-ró (vieyu irl. lár). Ya pente los cántabros la tribu de los orgenomescos abelluguen nel so nome el términu célticu pal asesinatu orgenom (*porge-no). A lo cabero, el topónimu Lluniego < *ollonaeko paez espeyar un xentiliciu igüau sobre el nome ollonos 'grande' en rellación col vieyu irl. oll, qu'entamare nun célticu *ollos 'grande' (*polh₁-no)

*bʰ > b: L'astur camudaba'n /b/ el fonema billabial aspiráu indoeuropéu /bʰ/, trazu que lu allegaba'l lusitanu y al célticu, pero que lu xebraba del Llatín que facía esti grupu en /f/. Asina amuesen los astures Bergidum 'llugar en altu' (*bʰerg-y-dom), o Balaeso 'lluminosu' (*bʰelā-so).

*dʰ > d: Trazu esti que lu avera a les llingües celtes y lu xebra del llatín que fay un resultáu /f/. L'angüañu ríu Dobra y antiguu Dubra 'riu fondu' (*dʰeubʰ-ro). Vendiricus 're con guedeyes' (*wendʰi-rics). Andamo 'el más baxu' < *n̥dʰ-m̥os, vieyu llatín enfemos 'ínfimu'.

*gʷ > b: La oclusiva llabio-velar /gʷ/ camudó a /b/. Concuaya asina col lusitanu, célticu y llatín. L'astur Bovecius 'como un büe' < *gʷou-i-k-y-os (llatín bovis y célticu bou). Astur bādiom 'bañu' <*gʷōdʰ-y-om, célticu común bādiom.

*d > d: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental Dēua 'diosa' (güe ríos y regatos de nome Deva) <* dēiw-eh₂, y quiciabes l'asturianu de güe xana < *dēuana 'divina'.

*t > t: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental Tritio 'terceru' < *tr̥t-y-os.

*kw > kw: Asina y dende un conxetural *equos 'caballu' < *ekwos, según amuesa la llábana dedicada en dativu plural pa los dioses equeunos 'equinos' (*ekwe-mn-os). Esti ye un trazu común a toles llingües paleo-hispániques, asina como al llatín y al célticu goidélicu. Pero non al britónicu que fai un resultáu en /p/ (ex. Epona < ekwo-na).

*kʷ > p: Defenden Prosper y Sevilla un desendolcu estremáu del grupu anterior, y que concasa col britónicu na fechura de la llabio-velar en oclusiva billabial /P/. Asina Pentovio y Pinta(w)io 'quintu' < *kʷen(kʷ)to-wyo. Exemplos modernos seríen los dobletes construyíos de mena ximielga a la forma llatina: Pedroveña 'cuatro llindes' <*kʷettuor-finiam con Cuadroveña <*quattuor-finiamMartín Sevilla "Topónimos asturianos de origen indoeuropeo prelatino" BIDEA 96 (pxs 153-189) Uviéu 1979.. Y Pintueles < *kʷento-l-is con Quintueles <*quinto-l-is.

*w > w: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental Vernesga 'Bernesga' < *wĕrn-ēska 'ríu d'álamos', y Vinico 'familiar' < *weni-k-os y Venino < *weni-n-os, dambos igüaos sobre venia 'familia' < *wen-y-eh₂.

tratamientu de grupos grupu *dy > z: L'astur avérase al celtibéricu cola fechura fricativa. Asina, Zoela 'celestial' (*dyow-y-la) amuesa un resultáu averáu al celtíberu ozeom (* pody-om), magar que nu ye'l mesmu fenómenu pues el celtibéricu fricatiza la -d- ente vocales mentes que'l astur namás fáelo ante yod. Al aviesu asítiense'l lusitanu Ioveai (*dyow-y-ai) y llatín Iouis (*dyow-is) y Iūlius (*dyow-ly-os) que presenten cayída de la dental. Ye trazu que xebra la llingua astur del lusitanu.J. Luis García Alonso "Etnonimia antigua de España" Palaeohispánica 6 (2006) (...)la evolución de la secuencia dyV- no crea en lusitano una africada, sino una simplificación del grupo: dyV- > yV-. Así IOVEAI < *dyew-(i)yo-. Es decir, la forma reconstruida para Zoela mostraría un tratamiento fonético no lusitano, sino idéntico al postulado por Patrizia de Bernardo para el celtibérico.

grupu *dw > w: La perda concueya col galu y conséñase en Vacoria 'la que tien dos exércitos'Francisco Villar "Vascos, celtas e indoeuropeos: genes y lenguas" Acta Salmanticensia Estudios filológicos. V. 307. Ed. Universidad de Salamanca (2005), nome propiu que tien que ponese en rellación colos galos vocorios, petrucorios y tricorios 'de dos, cuatro y tres exércitos'. Asina, *wacoria hubo d'entamar dende *dwa-coria, onde espéyase'l numberal femenín en célticu britónicu uā 'dos' (*dwā).

grupu *kt > t(t): trazu común nel hispánicu Tettonius en Badajoz (*tekt-on-yos) Vettones (*vekt-on-es) Retugenos en celtiberia (*rektu-genos < *reigʰ-tu-genos). Esti resultáu conséñase nel Astur Ambatus 'sirviente' (ambʰi-akt-os) y Dureta 'maldrecha, revesosa' (*durekta < *du-reigʰ-ta) magar qu'en delles fasteres de la Celtiberia dánse trazos de vocalización Dureita y en árees meridionales con resultáu -st- Contestani (*Kom-tekt-o).

grupu *ks > s(s): Ye esti un trazu común col Celtíberu y Celta insular, que lu xebra del Llatín. Asina vese nos Dessonkos, onde s'albídra l'indoeuropéu *dekswo ‘sur, derecha’. L'Astur concuaya col resultáu de la ciudá vaccea de Dessobriga (*dekswo-bʰr̥gʰa) y col vieyu Irlandes dess ‘sur’, a la escontra del llatín dekster.

grupu *tt, *dt, *dd > s(s): trazu común al célticu y llatín. Conso (*komdto < *kom-dʰh₁-to) y Provesica (*Prowess-ika < *Pro-weid-t-ika).

grupu *ns > s(s): Cosso (Conso < *komdto < *kom-dʰh1-to). Ye trazu que comparte col Galaicu Asseconia 'propicia' (*n̥s-ek-on-y-a) y lusitanu Assaeco 'propiciu' (*n̥s-aik-o).

grupu nd, mb = nd, mb: L'astur guardó los grupos orixinales ón cuando'l Célticu entamó a mudalos en /nn/ y /mm/. Asina conséñase, Candamios 'el más rellumante' (*kand-m̥-y-o) y Ambatus 'sirviente' (*ambʰi-akt-os), que han comparase colos irlandeses cann y ammaig. Tamién l'ellementu benda 'picu, cumal' (*bend-a) qu'apaez en dellos topónimos de los astures Vagabrobenda, Caldobenda, Voligobenda, etc. han de que ponese en rellación col vieyu irlandés benna (*bend-a) 'picu, cumal'. Sin embargu dacuandu danse casos de asimilación -nn-: Ablonnio 'brétigu' (*aplom-d-y-o).

grupu *ln > ll: Trazu común nel indoeuropéu occidental. Asina, Collacinos de la ciudá Colla-ka o Colla-ntium onde albídrase l'ellementu colla 'tiesta, llomba' (Llatín collis (*kol-nis) irlandés coll (<*kol-nos).

grupu *pl > bl: Ye trazu intermediu ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el lusitanu y llatín (con mantenencia). Conséñase nel Astur Ablonnio 'brétigu' (*aplom-d-y-o) y nos pueblos vecinos. Los cántabros Blendios 'rellumantes' (*s-plēnd-y-os) han rellacionase col llatín splendeo ‘brillar’ con fonema sordu, y col Irlandés lenstu 'rellumu' (*s-plend-to), onde vese'l escaezu de la oclusiva. Lo mesmu val pa la ciudá vettona de Bletisama 'perllana' (*plet-isam-a), llindante colos astures y a rellacionar col llatín planum y col célticu comúm Letisama.

grupu *pr > br: Vese nos Cabruagenigos 'la xente de Cabruadgeno' (*kapru-ad-gen-os). Ye de nuevu carauterística intermedia ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el llatín (con mantenencia) según amuesen los resultaos llatín caprī y célticu caora (*kap-ura)Donald MacAulay "The Celtic languages" (Px. 3) Ed: Cambridge University Press (1992).

Asimilaciones Asimilación de la serie *n...bʰ > n...m: Ye esti un trazu célticu conseñáu nel Astur na deidá Nimmedus 'sagráu' < *nebʰe-tos y nel topónimu Nemetobriga 'ciudá sagrada' < *nebʰe-to-bʰr̥gh-eh₂, mesmu que nel Célticu común nemos 'cielu' < *nebʰos y nemetom 'santuariu' < *nebʰ-etom .

Asimilación de les series *tn > nt y *dʰn > ndʰ: Ye trazu común al Célticu y Llatín, conseñáu n'Astur gracies a los mons Vindios 'albos' < *win-dʰ-yo < *widʰ-n-yo (Comparar col Llatín Fundo < *bʰun-dʰo < *bʰudʰ-no)Blanca M. Prosper “Lenguas y religiones prerromanas del occidente de la Península Ibérica” (Px. 158). Ed. Universidad de Salamanca (2002).

Desendolcos consonánticos secundarios