Angkor Wat (en khmer Ângkôr Vôtt /ɑŋkɔr vɔt/), escritu tamién n'ocasiones Angkor Vat, ye'l templu más grande y tamién el meyor calteníu de los qu'integren l'asentamientu d'Angkor. Ta consideráu como la mayor estructura relixosa enxamás construyida, y unu de les ayalgues arqueolóxiques más importantes del mundu.
Allugáu 5,5 km al norte de l'actual Siem Riep, na provincia homónima de Camboya, Angkor Wat forma parte del complexu de templos construyíos na zona d'Angkor, l'antigua capital del Imperiu khmer mientres la so dómina de rellumanza, ente los sieglos IX y XV. Angkor toma una estensión alredor de los 200 km², anque recién investigaciones falen d'una posible estensión de 3.000 km² y una población d'hasta mediu millón d'habitantes, lo que lo convertiría nel mayor asentamientu preindustrial de la humanidá.
Dende la so construcción a principios del sieglu XII y hasta'l treslláu de la sede real al cercanu Bayón, a finales del mesmu sieglu, Angkor Wat foi'l centru políticu y relixosu del imperiu. La solar —ente que los sos murios calcular que vivíen 20.000 persones—,Albanese, "The Treasures of Angkor", p.150 cumplía les funciones de templu principal, y allugaba amás el palaciu real.
Dedicáu primero al dios Vishnú, arquitectónicamente el templu combina la tipoloxía hinduista del templu-monte —representando'l Monte Meru, morada de los dioses— cola tipoloxía de galeríes propia de periodos posteriores. El templu consta de trés recintos rectangulares concéntricos d'altor creciente, arrodiaos per un llagu perimetral de 3,6 km de llargor y d'un anchor de 200 m. Na solar interior álcense cinco torres en forma de lotu, algamando la torre central un altor de 42 m sobre'l santuariu,Freeman, "Ancient Angkor", p.52 y 65 m sobre'l nivel del suelu.
La pallabra Angkor vien del camboyanu នគរ Nokor, y de la mesma de la voz sánscrita नगर Nagara que significa "capital", ente que la pallabra Wat ye d'orixe khmer y traduzse como "templu". El nome d'Angkor Wat ye seya que non posterior a la so creación, pos orixinalmente recibió'l nome de Preah Pisnulok; nome póstumu del so fundador Suryavarman II.
Angkor Wat convirtióse nun símbolu de Camboya, hasta'l puntu de figurar na bandera del so país. El 14 d'avientu de 1992 foi declaráu pola Unesco Patrimoniu de la Humanidá.
Historia thumb|Allugamientu. thumb|Angkor Wat na bandera de Camboya.
Angkor Wat ye'l máximu esponente de l'arquiteutura del Imperiu khmer, que los sos primeros templos remontar al sieglu VI. El promotor d'esti xigantescu monte-templu foi Suryavarman II, quien reinó dende l'añu 1113 hasta'l 1150 d. C. Suryavarman II algamó'l poder n'asesinando al entós rei Dharanindravarman, saltando sobre él mientres el monarca pasiaba nel so elefante, polo que dellos historiadores cunten que les colosales dimensiones d'esti templu tán motivaes en parte pol deséu de compensar l'aparente illexitimidá del so reináu.
Según cuenta la lleenda, el rei quixo allugar el templu nun llugar del presto de los dioses, polo cual soltó un güe na llanura y resolvió construyir el templu ellí onde se baltara. Sía cierta la lleenda o non, Suryavarman II estableció'l templu xunto a l'antigua ciudá de YashodharapuraAlbanese, "The treasures of Angkor", p.151 (qu'en sánscritu significa "ciudá sagrada"),Behnke, "Angkor Wat (Unearthing Ancient Worlds)", p.20 allugada a escasos quilómetros de l'actual ciudá de Siem Riep, y al igual que los sos predecesores, dispunxo'l palaciu dientro de la solar cercada del complexu. Los trabayos nel templu atayar a la muerte del rei y nun fueron siguíos, polo que la construcción del complexu duró namái 37 años.
En 1177 Angkor foi escalada polos Cham, un pueblu allugáu nel actual Vietnam y enemigu tradicional de los jemer. Pocos años dempués, col advenimiento del rei Jayavarman VII espulsar a los invasores y ampliáronse les fronteres del imperiu. Esti importante rei, que'l so reináu estender dende'l 1181 hasta'l 1220 d. C.,Freeman, "Ancient Angkor", p.12 abandonó l'hinduismu y convirtióse al budismu de la caña Mahāyāna, estableciendo la nueva capital nel cercanu Angkor Thom, con Bayon como nuevu templu.
A finales del sieglu XIII, el rei Jayavarman VIII retornó a les creencies hinduistes, destruyendo parte del legáu de Jayavarman VII y ameyorando dellos templos hinduistes, incluyíu Angkor Wat.Freeman, "Ancient Angkor", p.13 A Jayavarman VIII asocedió-y Srindravarman en 1295: esti nuevu rei, que nos años anteriores fuera ordenáu monxu budista en Sri Lanka, camudó nuevamente la relixón del imperiu escontra'l budismu, anque adoptando esta vegada les creencies de la caña Theravāda.Freeman, "Ancient Angkor", páxs. 8-13 Ente los sieglos XIV y XV, l'Imperiu khmer vio llegar dende Sri Lanka a los primeros monxos budistes Theravadas, que tresformaríen los templos pa la nueva relixón. Foi nesi tiempu cuando'l templu d'Angkor Wat remocicar p'afaese al cultu budista Theravāda, fechos qu'asocedieron poco enantes del abandonu final d'Angkor.
left|150px|thumb|Los monxos d'Angkor Wat fueron los únicos que permanecieron mientres los sieglos del abandonu. A pesar de la decadencia del imperiu y del abandonu de los templos mientres los sieglos siguientes, los monxos budistes permanecieron en Angkor Wat hasta que los franceses redescubrir. Nes galeríes del Preah Poan —una galería cruciforme que sirve d'entrada a la tercer solar del templu atoparon estatues de Buda de madera, piedra y metal. Dalgunes d'estes escultures tán dataes ente los sieglos XVI y XVIII, lo que confirma que'l templu d'Angkor, al contrariu qu'otros de la zona, nunca foi abandonáu. Tamién l'apaición d'inscripciones n'idiomes como'l birmanu o xaponés dexen inferir la repercusión que tuvo'l templu fuera de les fronteres camboyanes.
Nun se conocen con certidume les razones poles que Angkor foi abandonada: una de les más probables foi la decadencia del Imperiu khmer, principalmente por causa de les incursiones mongoles (1283) y siameses (ente 1369 y 1431), que evidenciaron la escesiva cercanía de la capital al respective de los invasores, polo que los gobernantes pudieron determinar la busca d'un sitiu más seguru al sur del llagu Tonlé Sap, nes zones cercanes a les actuales ciudaes de Phnom Penh y Udong. Amás, la cercanía d'estos nuevos allugamientos al delta y al Mar de la China dotába-yos d'una meyor situación estratéxica pal comerciu y l'intercambiu marítimu, tan importante nuna rexón onde'l tresporte per tierra práuticamente atayábase na dómina d'agües. Arguméntase tamién la posibilidá d'epidemies o fames (motivaes quiciabes pola pequeña Edá de Xelu esperimentada na Edá Media), qu'obligaren a la monarquía a mover el so tronu escontra'l sur. Sía que non, Angkor foi abandonada nel añu 1432, y la nueva capital establecida en Lovek, cerca de l'actual Phnom Penh.
Sicasí, Angkor foi nuevamente habitada na segunda metá del sieglu XVI: nel añu 1550, el rei Ang Chan (1516–1566) treslladóse a Angkor Thom, anque caltuvo la capital en Lovek, y unos años dempués, en 1576, el rei Satha treslladó nuevamente la corte a Angkor. De resultes d'ello realizáronse diverses xeres de restauración en Angkor Wat, de les que queda constancia nuna inscripción del añu 1577. Sicasí, esta nueva ocupación d'Angkor duró pocu, pos en 1594 el siameses conquistaron el débil imperiu camboyanu, y Angkor foi abandonada definitivamente.
Descubrimientu n'occidente thumb|Fotografía d'Angkor, tomada en 1866 por Emile Gsell. Tres el so abandonu a finales del sieglu XVI, Angkor foi soterrada pola selva, cola única esceición del templu d'Angkor Wat, que permaneció habitáu por monxos budistes.
Inda persiste la lleenda de que Angkor Wat cayó nel olvidu hasta que foi redescubierto a finales del sieglu XIX pol naturalista francés Henri Mouhot, quien s'atopó col templu por fuercia mientres cazaba caparines. Esta historia ye un mitu, pos Mouhot nun foi'l primer occidental en visitar el templu, y ésti nunca foi dafechu abandonáu, permaneciendo na memoria coleutiva del pueblu jemer ya inclusive trescendiendo les fronteres del so imperiu. La primer visita documentada d'un occidental a Angkor Wat asocedió nel añu 1586, y foi realizada pol flaire capuchín portugués António da Madalena. Les impresiones del flaire fueron recoyíes por un funcionariu ya historiador portugués llamáu Diogo do Couto,Albanese, "The treasures of Angkor", p.70 quien les dexaría por escritu:Higham, The Civilization of Angkor páxs. 1-2.
thumb|El planu más antiguu calteníu d'Angkor Wat (sieglu XVII). Tres esta visita, otros pioneros europeos, especialmente españoles y portugueses, siguieron visitando les ruines, anque ensin llograr demasiada repercusión pública.Freeman, "Ancient Angkor", p.40 Tamién hai constancia d'una carta de 1668 na qu'un flaire francés de nome Chevreul menta'l llugar. El templu tamién recibió visites d'oriente: el mapa más antiguu d'Angkor Wat ta fecháu ente 1623 y 1636, y ye obra d'un pelegrín xaponés de nome Kenryo Shimano.Behnke, "Angkor Wat (Unearthing Ancient Worlds)", p.12
En 1857, el misioneru francés Charles Emile Bouillevaux foi'l primeru en dexar constancia "moderna" de la visita d'un occidental a Angkor Wat, al publicar nel so llibru Viaxe a Indochina 1848–1856, los Annam y Camboya, una curtia reseña sobre la visita realizada al templu nel añu 1850. Pero nun foi sinón hasta unos años dempués, en 1860, cuando un compatriota so, el naturalista y esplorador Henri Mouhot, consiguió por fin atraer l'atención popular escontra Angkor. Tres un viaxe financiáu pola Royal Geographical Society y la Zoological Society of London, los dibuxos y l'apasionada descripción del templu rexistraos nos cuadiernos de viaxe d'esti naturalista fueron publicaos póstumamente en París en 1868, col nome de "Voyage dans les royaumes de Siam, de Cambodge et de Laos" (Viaxe a los reinos de Siam, Camboya y Laos). Nes sos observaciones, el francés aponderaba la guapura y magnificencia del templu:
Nel añu 1863, ente la visita de Mouhot y la publicación de los sos cuadiernos de viaxe, Camboya convertir en protectoráu francés, y dellos grupos d'esploradores llegaron a Angkor: unu de los primeros foi'l fotógrafu escocés John Thomson, quien trabayó tamién pa la Royal Geographical Society, y qu'en lleendo les cróniques de Mouhot decidió visitar Angkor. En 1866 realizó una serie de cincuenta fotografies, especialmente d'Angkor Wat, que se publicar un añu dempués.Behnke, "Angkor Wat (Unearthing Ancient Worlds)" p.13 Estes semeyes, xunto col Llibru de Mouhot, llanzaron definitivamente a la fama'l templu d'Angkor Wat, mientres el númberu de viaxeros y esploradores qu'aportaben en Angkor siguió n'aumentu.
Restauración thumb|Vista aérea del complexu anguaño. En 1898 fundóse la École Française d'Extrême-Orient col propósitu d'estudiar el patrimoniu artísticu de la Indochina baxu dominiu francés. En 1907 Siam (actual Tailandia) dexó dellos territorios a Camboya, ente los que s'atopa la zona d'Angkor. Arriendes d'esti fechu'l caltenimientu de los monumentos pasó a ser responsabilidá de la École, que tan solo un añu dempués empecipió los llabores de caltenimientu. La xera encamentar a un militar y alministrativu francés llamáu Jean Commaille, quien ente 1908 y 1910 decidió concentrar los esfuercios en Angkor Wat. Tres l'asesinatu de Commaille en 1916, asocedió-y nel puestu l'arquiteutu Henri Marchal, yá un verdaderu téunicu, quien llevó a Angkor el métodu de l'anastilosis, aprendíu de los holandeses mientres un viaxe a Xava nos años 30. Marchal foi asocedíu por Maurice Glaize en 1937 y por otros más tarde,Freeman, "Ancient Angkor", p.41 hasta que los trabayos de restauración de la École fueron atayaos nos años 70 pola devastadora revolución de los Jemeres Coloraos.