thumb|Walter Seymour Allward, Veritas, 1920
La verdá abarca dende la honestidá, la bona fe y la sinceridá humana polo xeneral, hasta l'alcuerdu de los conocencies coles coses que s'afirmen como realidáes: los fechos o la cosa en particular; según la rellación de los fechos o les coses na so totalidá na constitución del TOU, l'Universu.
Pal hebréu clásicu'l términu `emuná significa primariamente «enfotu», «fidelidá». Les coses son verdaderes cuando son «fiables», fieles porque cumplen lo qu'ufierten.Ferrater Mora. op. cit. p. 3397 y ss.Etimoloxíes ya interpretaciones de sentíu de verdá n'hebréu, griegu, llatín, xermánicu, y indioiraní, vease: Zubiri, X. Naturaleza, Historia, Dios. La nuesa situación intelectual. La verdá y la ciencia. op. cit. p.14 thumb|400px|Alfred Stevens: La Verdá y la Falsedá
El términu nun tien una única definición na que tean d'alcuerdu la mayoría de los estudiosos y les teoríes sobre la verdá siguen siendo llargamente aldericaes. Hai posiciones distintes alrodiu de cuestiones como: Qué ye lo que constitúi la verdá. Con qué criteriu podemos identificala y definila. Si'l ser humanu ten conocimiento innatos o namái puede adquirilos. Si esisten les revelaciones o la verdá puede algamar tan solo per aciu la esperiencia, l'entendimientu y la razón. Si la verdá ye suxetivo o oxetivo. Si la verdá ye relativo o absoluto. Y hasta qué grau pueden afirmase caúna de diches propiedaes.
Esti artículu procura introducir les principales interpretaciones y perspectives, tanto histórequiers como actuales, alrodiu de esti conceutu.
La entruga pola verdá ye y foi oxetu de bancia ente teólogos, filósofos y lóxicos a lo llargo de los sieglos considerándose una tema tocante a l'alma y al estudiu d'una llamada psicoloxía racional dientro del campu de la filosofía.
Na actualidá ye una tema d'investigación científica lo mesmo que de fundamentación filosófica:Tema d'investigación tresversal
La investigación científica de la función cognitivaArrincando dende la Física hasta la Neuroloxía, pasando pol Evolucionismu y la Xenética y la Bioloxía y la Etoloxía, Psicoloxía etc. introduz nueves perspeutives avera del conocencia basáu na evidencia como creencia epistemológicamente verdadera con xustificación válida.Tal como yá definió Platón la conocencia como ciencia: creencies o opiniones verdaderes y xustificaes pola razón. Teeteto, 201c-210b Interesa a la Llingüística pos el llinguaxe ye espresión de la mesma verdá. Interesa a l'Antropoloxía filosófica, pos paez evidente que los seres humanos prefieren la verdá a la falsedá al error o la mentira y prefieren la certidume a la dulda. Interesa a la Socioloxía, por cuanto l'apreciu escontra la verdá y la condena de la mentira o del error varia n'intensidá según les dómines y les cultures, pos tanto'l conceutu de verdá como la so valoración non siempres ye'l mesmu a lo llargo de la Historia y de la cultura. Interesa a la Ciencia en cuanto talEpistemoloxía y Metodoloxía y Investigación na so pretensión de conocencia válidu. Etc.
La importancia que tien esti conceutu ye que ta enraigonáu nel corazón de cualquier supuestu personal, social y cultural. D'ende la so complexidá.
El portadores de verdá Cuando dicimos que daqué «ye verdá», ¿qué tipu d'entidá ye esi daqué? Esto ye: ¿qué tipu d'entidaes son el portadores de verdá?
Suelen considerase como tales:Vease la seición «Truth-bearers» en los fechos y les coses les creencies les oraciones-caso les proposiciones.
Caúna coles sos ventayes y los sos problemes.
La postura adoptada a favor d'una o otra va depender, dacuando, d'enclinos filosóficos más xenerales:
Los que refuguen la posibilidá d'una conocencia verdadera van tender a refugar cualquier sentíu de verdá que nun sía la esperiencia en sí mesma y pa sigo mesmu.Tal postura representaría'l escepticismu radical, si ye qu'ésti ye posible, o'l empirismu estremu. Asina lo espresa Calicles, personaxe del Gorgias, en quien Platón combate a los sofistes. Los que refuguen la esistencia d'entidaes mentales van tender a refugar a les creencies como portadores de verdá; Los que simpatizan col nominalismu van tender a simpatizar coles oraciones-caso como portadores de verdá; Los que refuguen la esistencia d'entidaes astractes van tender a refugar a les proposiciones como portadores de verdá. Los que valoren la verdá moral sobre la mentira, tienden a considerar la verdá como exerciciu de virtúes tales como la fidelidá, la honestidá, la sinceridá nel dicir, etc.; una persona ye veraz en cuantes qu'amuesa la so autenticidá na coherencia de la so modo d'esistir nel mundu y el so interpretación histórica cultural.
Cuando falamos de coses, de realidaes, falamos fundamentalmente d'ontoloxía. Y el nuesu criteriu tendrá de ser la verdá ontolóxica.Sía posible o nun aportar a la verdá de lo real, la pretensión de la conocencia siempres va ser averase lo más posible a ello, anque sía de manera asintótica per aciu falsaciones, como diz Karl Popper. El nuesu pensamientu nes sos afirmaciones de verdá, de manera implícita, siempres va buscar la condición de ser en realidá.
Cuando falamos de proposiciones, falamos fundamentalmente de lóxica. Y el nuesu criteriu tendrá de ser la verdá formal.
Cuando falamos de creencies, falamos fundamentalmente d'epistemoloxía y el nuesu criteriu tendrá de ser la verdá lóxica o semántica como verdá epistemolóxica.
Cuando falamos de moralidad falamos de la veracidá d'una persona. Falamos d'una virtú moral. La verdá como xera d'un faer individual como tamién social y históricu.
Cuando falamos d'oraciones-caso, falamos fundamentalmente d'afirmaciones de creencies espresaes per mediu del llinguaxe cultural y social y el nuesu criteriu tendrá d'incluyir, amás de tolo anterior, les normes de la gramática: de la sintaxis en cuanto al sentíu lóxicu; de la semántica en cuanto al sentíu epistemolóxicu; y de la pragmática en cuanto al sentíu antropolóxicu, cultural y social y aplicación al casu concretu.Lo que nos abrir al mundu de les ciencies sociales, según del comportamientu humanu, de les tradiciones etc. Vease Pragmática
La verdá acaballa ente toos estos campos de la conocencia y per mediu de toles sos posibles rellaciones; lo que fai comprensible la enorme dificultá de definir un conceutu unívocu.
Como suel asoceder colos grandes conceutos y les pallabres que los espresen, toos sabemos lo que son y sabemos usar los términos que los signifiquen, con tal nun tengamos qu'esplicalo. El conceutu de verdá ye nesti sentíu paradigmáticu.
Una distinción fundamental Cuando falamos de la realidá dicimos d'ella que ye verdadera frente a ser aparente, ser inesistente,... etc.Interesante replantegamientu de la "verdá necesaria" (¿metafísica?) a posteriori na conocencia de lo real en Kripke, op. cit. conferencia 3 como predicáu que pretende espresar una propiedá de la realidá de referencia, como verdá ontolóxicaOntoloxía revisada:Padilla Gálvez, J. op. cit. p.65.Tal conceutu de verdá actúa como postuláu que dinamiza el progresu de la conocencia; nun se trata d'una verdá reconocida como tal de forma definitiva y eterna, d'una vegada por toes. Toa verdá conocida ser siempres referente a una realidá en cuantes que conocida. El problema de la verdá ontolóxica ye la rellación ente realidá como tal y realidá conocida. ¿Va Quedar siempres un ámbitu de realidá desconocida (Universu) al respective de la realidá conocida (Mundu)? Yá que la metafísica nun puede ser almitida como conocencia científica, por tar más allá de la ciencia, esto ye, del ámbitu de la esperiencia posible, tal verdá ye güei día pocu considerada y más bien ye refugada tal como yá estableció de manera definitiva Kant. Pero la considerancia del conocencia como productu d'un sistema complexu y evolutivu fai posible l'aceptación de la conocencia como verdá oxetiva con abonda garantía de realidá. Como diz Zubiri de los conceutos en cuantes que pueden ser consideraos verdaderos: "Nun ye conceutu de realidá" sinón "realidá en conceutu". Zubiri.Intelixencia y logos, páx.101. Vease, Teoría causal de la referencia y Designador ríxidu
Nos demás casos dicimos d'una creencia, d'una proposición, d'un enunciáu, que ye verdaderu. L'atribución y referencia ye la posesión d'una propiedá, como predicáu de la creencia, proposición o enunciáu, non de lo real. Predicamos que la creencia, proposición o enunciáu ye conforme o correspondiente o....(?) en rellación a la realidá conocida.Por esto ye fundamental tener en cuenta qu'una oración ye una combinación de signos llingüísticos conforme a unes regles. Un enunciáu ye cuando un falante profier una oración nuna ocasión determinada y con un significáu asertórico. Una proposición ye'l conteníu lóxico del enunciáu que s'afirma como verdá o falsedá. Asina puede asoceder que dos falantes distintos o un mesmu falante en situaciones distintes pueden faer una mesma afirmación usando enunciaos distintes y oraciones distintes (por casu en llingües distintes) que son una mesma proposición. Una oración coles mesmes, como enunciáu, puede representar afirmaciones (valores de verdá distintos) como proposiciones distintes según determináu contestu de situación.
Coles mesmes considérense o pueden considerase portadores de verdá:
l'home el consensu la Ciencia la Cultura la Civilización la Historia, la Revolución el Ser, el Universu o Dios la Revelación la tradición la maxa los astro etc.
Lo qu'apurre a tou lo anterior una variedá de perspectives y valores alrodiu de la Verdá.
Teoríes de la verdá
L'Antigüedá y Edá Media Configúrense tres orientaciones fundamentales alrodiu de la verdá:Ferrater, op. cit.
La verdá como seguridá y enfotu nel mundu hebréu La verdá como desvelamiento La verdá como veracidá, del llatín verus qu'espresa enfotu na correspondencia ente lo que se cree y lo que se diz y lo que ye.
Pa los hebreos la verdá ('emunah), ye primero de too la seguridá o l'enfotu; verdaderu ye lo que ye fiel a sigo mesmu, y por eso dignu d'enfotu porque da seguridá. thumb|LA VERDÁ: puerta de bronce na entrada principal de la Biblioteca del Congresu de Thomas Jefferson Building. Dios ye por eso la Verdá, porque ye lo único verdaderu, porque ye fiel. La verdá nun ye estática porque nun se topa nel presente sinón nel futuru onde Dios manifiesta la so promesa. Por eso'l sentíu de la verdá ye dicir amén, asina sía. La verdá ye productu de la voluntá de ser fiel a la promesa.
Pa los griegos, sicasí, la verdá ye idéntica a la realidá, y esta postrera yera considerada como identidá que consiste en lo que permanez per debaxo de les apariencies que camuden.
Tal ye l'arché (ἀρχή) entendíu de diverses formes: la materia,Bien sía l'agua, l'aire, o unos cuantos elementos. Cfr. Presocráticos los númberos,Pitágores y la so escuela los átomos,Demócrito y los atomistes ente los cualos habría que cuntar, referente a lo material, al mesmu Platón. ideesPlatón y tol aristotelismu en tou lo referente a lo formal a mariña del conteníu de lo material etc. que permanecen per debaxo de lo sensible de la esperiencia concreta, polo que namái ye conocíu pol pensamientu como función o facultá de l'alma: l'entendimientu.
La verdá ye concebida como άλήθεια o descubrimientu del ser que s'atopa ocultu pol velu de l'apariencia.
Pero los griegos tamién tuvieron la considerancia alrodiu de la verdá como propiedá de los enunciaos.
Coles mesmes los griegos tamién consideraron la verdá como convención na conxunción o separación de signos (pallabres, llinguaxe) que tienen el so fundamentu na esperiencia y na convención social del discursu n'orde a lo práctico: la comunicación y la persuasión, sobre manera nel discursu político y educativo y l'arte de la retórica.