El nome Baxu alemán (en baxu alemán: Plattdütsch, Plattdütsk, Plautdietsch, Nedderdütsch, etc y n'altu alemán: Plattdeutsch o Niederdeutsch) designa les variedaes llingüístiques o llingües de la rama xermánica occidental desendolcaos dende'l antiguu saxón que se falen nel oeste de los Países Baxos y el norte d'Alemaña. Tamién les variedaes baxofránciques de Niederrhein, los Países Baxos y Flandes yeren consideraos orixinalmente baxu alemán. Ye importante nun lu confundir con baxu saxón, que son les variedaes occidentales del baxu alemán
Historia Los saxones espardiéronse coles invasiones bárbares pal sur, suroeste ya Inglaterra llevando con ellos la so llingua. Beda Venerabilis llamó a los saxones que quedaren nel continente Antiguos saxones, del cual vien el nome Antiguu saxón pa les etapes tempranes de la llingua baxu alemana. Esta llingua espardióse peles actuales rexones de Holstein, Stormarn, Baxa Saxonia, Börde, Harz, Westfalia y la parte oriental de los Países Baxos. Sicasí, en Wendland hubo per sieglos una zona onde s'amestaron eslavos y saxones.
Los dialeutos anglosaxones y el inglés antiguu tienen un gran númeru de coincidencies col baxu alemán ya que los pueblos xermánicos que invadieron Gran Bretaña teníen orixe nel norte d'Alemaña. Esta llingua anglosaxona xebró abondo del baxu alemán poles influyencies daneses y noruegues de los viquingos, la influyencia del francés normandu que s'impunxo y la erosión de la gramática inglesa na Edá Media.
Col entamu de la Ostsiedlung (Colonizaciones facia l'este) espardióse l'antiguu baxu alemán pal este tanto en rexones de l'Alemaña oriental y Polonia como en ciudaes báltiques y escandinaves. Amás sustituyó dialeutos daneses nel norte y frisones en Frisia oriental. Estes nueves variedaes amuesen carauterístiques especiales como la nueva desinencia del plural de los verbos que na zona occidental ye -(e)t (wi maakt, ji maakt, se maakt) y na oriental en -en (wi maken, ji maken, se maken).
El baxu alemán foi primero una llingua d'escritura importante utilizada xunto col llatín en documentos y testos llexislativos. Hubo importantes testos teolóxicos (biblies como la Kölner Bibel o la Lübecker Bibel.
L'Hansa dominada por Lübeck tuvo el baxu alemán como llingua de comunicación que sirvió como llingua franca de los mares del norte y este. Esta dómina de la llingua denomínase Baxu alemán mediu (Mittelniederdeutsch) aproximadamente ente los años 1200 y 1600.
Col pasu del tiempu l'altu alemán foi sustituyendo al baxu alemán como llingua d'escritura y rebaxóla a nivel dialeutal. Alredor de los sieglos XVI y XVII les cancilleríes foron pasándose al altu alemán na escritura pese a que la población siguiera utilizando nel so día a día'l baxu alemán. Más alantre l'altu alemán entraría poco a poco nes capes de la sociedá hasta que l'antigua llingua de la rexón pasara a convertise en llingua oral de les persones de clase baxa, especialmente de la xente de campu.
Los procesos sociales de los sieglos IXX y XX amenazaron la existencia de la llingua baxu alemana, lo cual aumentó cola industrialziación y urbanización hasta que finalmente la burocratización de la vida y la obligatoriedá d'asistir a les escueles (onde la llingua d'enseñu yera l'altu alemán) xunto colos medios de mases n'altu alemán fixeron que la sociedá pasase del baxu a l'altu alemán como llingua de comunidá.
Finalmente nel sieglu XX tres la Segunda Guerra Mundial entamó una serie de movimientos migratorios de xente d'otres árees llingüístiques, lo cual dificultó el caltenimientu de la llingua baxu alemana.
División dialeutal
Dialeutos n'Alemaña Baxu alemán occidental o Baxu saxónDieter Stellmacher: Niederdeutsche Sprache. 2. Auflage. Weidler, Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4, S. 108. Baxu saxón del norte Schleswig Holstein Frisón oriental Westfalianu Ostfalianu
Baxu alemán oriental Märkisch Mecklemburgu-Pomerania occidental Pomeranu oriental Baxu prusianu Plautdietsch
Nes mayores ciudaes del norte d'Alemaña coexisten dialeutos baxu alemanes y dialeutos altu alemanes como l'altu alemán d'Hamburgu o l'alemán del Ruhr que se desendolcaran nos sieglos IXX y XX y nun cuenten como baxu alemán. Sicasí, estos dialeutos amuesen un sustratu baxu alemán en dalgunes carauterístiques llingüístiques, léxicu, sintaxis o entonación.
Dialeutos nos Países Baxos Westerkwartiers Gronings Stellingwerfs Midden-Drents Zuid-Drents Twents Twents-Graafschaps Gelders-Overijssels Veluws
Otros países Plautidetsch
Mecedures de baxu alemán y altu alemán Missingsch Petuh Kollumerpomsters
Fonoloxía histórica L'altu alemán surde na edá media a partir de la segunda mutación consonántica, que nun tuvo llugar en toles llingües xermániques, como ye'l casu del baxu alemán. Poro, el baxu alemán aseméyase de munchos xeitos al neerlandés, inglés, frisón, suecu, noruegu, islandés o danés, por exemplu:
Baxu alemán Neerlandés Inglés Frisón de Saterland Frisón del Norte Suecu Noruegu Islandés Altu alemán Asturianu Water water water woater weeder (Fering/Öömrang) vatten vann vatn Wasser Agua Vad(d)er vader father foar faader (Sölring) far far faðir Vater Padre Pann(e) pan pan ponne poon (Fering/Öömrang) panna panne panna Pfanne Sartén Solt zout salt soalt saalt (Fering/Öömrang) salt salt salt Salz Sal Melk melk milk molk moolk (Fering/Öömrang) mjölk melk mjólk Milch Lleche Kopp kop cup kop kop (Fering/Öömrang) kopp kopp bolli Tasse Taza
En dalgunos dialeutos occidentales la g pronúnciase como en neerlandés, esto ye, como [x] (mesmu soníu que la ch en noch o machen n'aleman estándar, la ḥ de l'asturianu en guaḥe o la j del castellán en cojo)
Comparación de consonantes baxoalemanes y altoalemanes nd. = baxu alemán, nl. = neerlandés, hdt. = altu alemán, engl. = inglés k → ch:
nd. nl. ik ↔ hdt. ich (yo)
nd. kaken, koken, nl. koken ↔ hdt. kochen (cocinar)
nd. nl. maken, engl. make ↔ hdt. machen (facer)
d → t:
nd. nl. dag, engl. day ↔ hdt. Tag (día)
sicasí d → d: (cf. th inglesa)
nd. dat, Doorn, nl. dat, doorn (engl. that, thorn) ↔ hdt. das, Dorn (eso, espina)
t → s:
nd. nl. dat, wat, eten, engl. that, what, eat ↔ hdt. das, was, essen (eso, qué, comer)
t → z:
nd. Tied, Timmer, nl. tijd, mdartl. timmer, engl. tide, timber ↔ hdt. Zeit, Zimmer (tiempu, habitación)
t → tz:
nd. sitten, nl. zitten, engl. sit ↔ hdt. sitzen (tar sentáu)
p → f:
nd. slapen, slopen, nl. slapen, engl. sleep ↔ hdt. schlafen (dormir)
nd. Schipp, nl. schip, engl. ship ↔ hdt. Schiff (barcu)
p → pf:
nd. Peper, nl. peper, engl. pepper ↔ hdt. Pfeffer (pimienta)
v, w, f → b:
nd. Wief, Wiewer, nl. wijf, wijven, engl. wife, wives ↔ hdt. Weib, Weiber (muyer, esposa)
nd. leev, leewer, nl. antiguu inglés; lief ↔ hdt. lieb, lieber (caru, queríu)
Otres westnd. = baxu alemán occidental
s → sch:
sl → schl:
westnd. slapen → hdt. schlafen (dormir)
sm → schm:
westnd. smeren, Smeer → hdt. schmieren, Schmiere (untar, untura)
sp → schp:
westnd. spitz, spiss → ostnd. hdt. spitz (pronunciao "xpits") (punta)
st → scht:
westnd. Steen → hdt. Stein (pronunciao "xtain") (piedra)
sw → schw:
westnd. Swien → hdt. Schwein (gochu)
Regla ortográfica Nun existe nenguna ortografía unitaria pal baxoalemán, los llingüistes utilicen habitualmente una trescripción fonética, esto ye, una escritura que representa los soníos lo más fielmente posible. Poro, munchos testos son difíciles de lleer pa la xente.
La ortografía más emplegada ye la de Johannes Saß, ("Kleines plattdeutsches Wörterbuch. Nebst Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung", Hamburgu 1972). Sofítase na ortografía del altoalemán y remarca les anomalíes. Magar ello esta ortografía nun ye vinculante nin abarca tol territoriu y permite una gran variedá. Asina esta escritura utilízase sobre too pa los dialeutos del norte. Por exemplu pal westfalianu nun encaxa a causa de los sos diptongos.
Pal baxoalemán oriental nun hai regles d'escritura pero hai una convención del sieglu XIX qu'utilicen los lexicógrafos modernos de Mecklemburgu-Pomerania occidental. Estrémase de les regles de Saß sobre too pola falta de duplicación de vocales, del dígrafu <ie> pa la vocal /i:/ y otros símbolos especiales (Æ/æ bzw. Œ/œ, Å/å, Ę/ę), que nun s'afayen nes fales baxosaxones.
Gramática Nun existe una gramática unitaria, tomamos como exemplu la gramática recoyida por Wolfgang Lindow probablemente propia del área del norte de la Baxa Saxonia.Wolfgang Lindow: Plattdeutsches Wörterbuch. Schuster, Leer 1984, ISBN 3-7963-0215-7, S. 253–257.:
Xéneros Los sustantivos tienen tres xéneros como n'altoalemán: de Mann (cf. hd. „der Mann“), Akkusativ: den Mann (l'home) de Fru (cf. hd. „die Frau“), Akkusativ: de Fru (la muyer) dat Kind (cf. hd. „das Kind“), Akkusativ: dat Kind (el nenu)
Nun siempres correspuéndense los xéneros del baxoalemán colos de l'altoalemán.
Dativu, acusativu o oxetivu Fálase davezu d'una caída del casu de suxetu (nominativu) y del oxetivu (acusativu). El dativu paez fusionase col acusativu y el xenitivu descríbese con usos de preposiciones.
Xenitivu El xenitivu constrúise cola partícula postclítica -(e)s y l'artículu "des". Cola cayida del baxoalemán tres el Renacimientu estinguióse esti casu. Namás pue atopase en delles construcciones, sobre too les de les partes del día.
Tüügs maken - lliteralmente "facer del cosu", pa describir tonteríes. cf. hd. Zeug eens Dags - un día. cf. hd. eines Tages 's Morrns - pela mañana. cf. hd. des Morgens 's Nachts - pela nueche. cf. hd. des Nachts
La construcción de posesivu típica del xenitivu ye sustituida por una cosntrucción de dativu y un pronome posesivu. Por exemplu: Den Fischer siene Fru (La muyer del pescador) cf. hd. Dem Fischer seine Frau (lliteral: Al pescador so muyer) De Fru vun den Fischer cf. hd. Die Frau von dem Fischer (lliteral: La muyer del pescador)
Antiguamente usábase'l xenitivu en llugar del dativu pa la primera construcción. Des Fischer siene FruAgathe Lasch: Mittelniederdeutsche Grammatik. Verlag Max Niemeyer, Halle an der Saale 1914, § 401
Plural El plural, igual que n'altoalemán, constrúise de diversos xeitos: DesinenciaSingularPlural AltoalemánAsturianuUmlautdat Huusde Hüüsdas Haus, die Häuserla casa, les casesAllargamientu de vocalde Dagde Daag(/e/n)der Tag, die Tageel día, los díesTerminación en -(e)nde Dischde Dischender Tisch, die Tischela mesa, les mesesTerminación en -erdat Kleedde Klederdas Kleid, die Kleiderel vistíu, los vistíosTerminación en -er con Umlautdat Bookde Bökerdas Buch, die Bücherel llibru, los llibrosTerminación -sde Armde Armsder Arm, die Armeel brazu, los brazosSin cambeosde Fischde Fischder Fisch, die Fischeel pexe, los pexesirregularesde Mannde Mannslüd (tamién de Manns)der Mann, die Männerl'home, los homes (lliteral "xente d'home")
Pronomes Pronomes personales Númberu Persona Xéneru Nominativu Acusativu Acusativu (Frisia oriental) Acusativu (Ostfalia) Singular 1. ik mi mi mik 2. du di di dik 3. Masculín he(i) em/sik hum ö(h)ne Feminín se(i) ehr/sik höhr/höör se(i) Neutru dat/et dat/sik et Plural 1. wi u(n)s uns üsch 2. ji, (j)it (südwestf.)Vgl. Kartenmaterial auf regionalsprache.de ju, juch,Bei Ulrich Jahn: Dei Fischer un syne Fruu. In: Volksmärchen aus Pommern und Rügen l, Norden/Leipzig 1891, auf WikisourceBei Wolfgang Rieck: Stephan Jantzen, 17. Dezember 1873, „Jungs hollt juch fast“ (verschriftlicht auch als jug),Mecklenburgisches Wörterbuch, Bd. 3, Neumünster 1961, Sp. 1106, so bei Fritz Reuter, Beispiele auf Wikisource: Ut de Franzosentid, Eine alte Kinderfrau, Ik weit einen EikbomVergleiche auch Google-Suche ju, Google-Suche juch, Google-Suche jug ji, ink (südwestf.)Vgl. Kartenmaterial auf regionalsprache.de jo jehre 3. se jem/jüm/ehr/se(i) höhr sik
Pronomes posesivos