Les llingües indoeuropees (tamién nomaes, sobretoo n'alemán, llingües indoxermániques) son una triba idiomes con un númberu averáu a los 443 (estimaciones del SIL) falaes por unes 3.000 millones de persones, incluyendo la mayor parte de los idiomes falaos n'Europa y Asia occidental. thumb|300px|Llingües indoeuropeesLes llingües indoeuropees (tamién nomaes, sobretoo n'alemán, llingües indoxermániques) son una triba idiomes con un númberu averáu a los 443 (estimaciones del SIL) falaes por unes 3.000 millones de persones, incluyendo la mayor parte de los idiomes falaos n'Europa y Asia occidental.
Historia La posibilidá d'un orixe común del llatín, griegu, persa y sánscritu, cuatro de les llingües más vieyes conocíes daquella, foi teorizada por Sir William Jones, alcontrando similitúes como la pallabra Deva que significa divín en llatín y sánscritu. Trabayos posteriores de Franz Bopp afitaron la teoría. Nel sieglu XIX, los profesores nomaben al grupu llingües indoxermániques o aries. Sicasí, al vese que'l grupu abarcaba la mayor parte d'idiomes europeos el grupu pasó a nomase indoeuropéu. Una de les descubriciones más importantes foi'l semeyu ente dialeutos del lituanu y el sánscritu.
La hipotética llingua común ancestral ye'l protoindoeuropéu. L'orixe xeográficu d'esti idioma ta en disputa: l'allugamientu orixinal, o Urheimat, paez tar ente Armenia, el norte del Mar Negru o Turquía. La posibilidá d'un orixe común del llatín, griegu, persa y sánscritu, cuatro de les llingües más vieyes conocíes daquella, foi teorizada por Sir William Jones, alcontrando similitúes como la pallabra Deva que significa divín en llatín y sánscritu. Trabayos posteriores de Franz Bopp afitaron la teoría. Nel sieglu XIX, los profesores nomaben al grupu llingües indoxermániques o aries. Sicasí, al vese que'l grupu abarcaba la mayor parte d'idiomes europeos el grupu pasó a nomase indoeuropéu. Una de les descubriciones más importantes foi'l semeyu ente dialeutos del lituanu y el sánscritu.
La hipotética llingua común ancestral ye'l protoindoeuropéu. L'orixe xeográficu d'esti idioma ta en disputa: l'allugamientu orixinal, o Urheimat, paez tar ente Armenia, el norte del Mar Negru o Turquía.
Llingües anatóliques Los primeros documentos alcontrámoslos alredor del 1900 e.C. nos que se noten raigaños indoeuropeos. Desconozse si cola llegada de los indoeuropeos a Anatolia yá falaben llingües estremaes o non.
Hitita Los primeros documentos alcontrámoslos alredor del 1900 e.C. nos que se noten raigaños indoeuropeos. Desconozse si cola llegada de los indoeuropeos a Anatolia yá falaben llingües estremaes o non. L'hitita ye la llingua más importante ente les anatolies, falada nel centru d'Anatolia. Los hitites consideraben que'l so orixe taba na céntrica ciudá de Nesa.
Del hitita conservamos unes 25.000 tables nes que distinguimos dos niveles de llingua: hitita antiguu del antiguu imperiu alredor de los sieglos XVII-XV e.C. y l'hitita reciente hasta'l sieglu XII e.C., cayida de l'imperiu.
Tenemos el llamáu Glossenkeilwörter, llistáu de pallabres marcaes con cuños que tienen un raigañu hitita pero desinencies del luvita, probablemente porque la primera fora sustituyida pol luvita.
Luvita y liciu El luvita ye una llingua falada en rexones del sur y suroeste d'Anatolia. Consérvense testos cuneiformes en luvita d'ente 1400 y 1200 e.C., xeneralmente fórmules máxiques dientro rituales hitites.
El luvita xeroglíficu (enantes consideráu hitita xeroglíficu) atestíguase principalmente tres la cayida del imperiu hitita ente 1200 y 700 e.C. como llingua d'usu alministrativu nos principaos neohitites del Tauro y Siria.
Tamién como parte del grupu luvita caltenemos testos del liciu escritos n'escritura alfabética. Dientro'l liciu distinguimos el liciu A o termílicu y el liciu B o miliu, que pue ser una variedá arcaica del liciu A o bien otra llingua más averada al luvita.
El palaíta y el lidiu L'hitita ye la llingua más importante ente les anatolies, falada nel centru d'Anatolia. Los hitites consideraben que'l so orixe taba na céntrica ciudá de Nesa. El palaíta foi faláu en Pala, al noroeste d'Anatolia. Consérvense unes doscientes pallabres en fragmentos rituales y testos cuneiformes. Probablemente esta llingua namái s'utilizara nel cultu del panteón local.
El lidiu ye la llingua de Lidia, rexón occidental d'Anatolia. Ta documentau en testos sepulcrales con escritura alfabética y dellos testos poéticos procedentes de Sardis, Pérgamu y otres llocalidaes menores del sieglu VIII e.C. al IV e.C., asina como otres gloses.
Delles carauterístiques fonolóxiques y gramaticales L'hitita tien dos xéneros: común y neutru. Ente la serie masculín, femenín y neutru de munchos otros grupos indoeuropeos. El sistema verbal tien dos moos (indicativu ya imperativu), dos tiempos (presente y pasáu) y delles buelgues d'aoristu. N'hitita, palaicu, luvita y quiciabes lidiu esiste la voz medio-pasiva. Nel sistema vocálicu esisten a, e, i y u, pero non o. El liciu tien armonía vocálica y/o asimilación vocálica regresiva.
Indo-iranies El luvita ye una llingua falada en rexones del sur y suroeste d'Anatolia. Consérvense testos cuneiformes en luvita d'ente 1400 y 1200 e.C., xeneralmente fórmules máxiques dientro rituales hitites.
El luvita xeroglíficu (enantes consideráu hitita xeroglíficu) atestíguase principalmente tres la cayida del imperiu hitita ente 1200 y 700 e.C. como llingua d'usu alministrativu nos principaos neohitites del Tauro y Siria.
Tamién como parte del grupu luvita caltenemos testos del liciu escritos n'escritura alfabética. Dientro'l liciu distinguimos el liciu A o termílicu y el liciu B o miliu, que pue ser una variedá arcaica del liciu A o bien otra llingua más averada al luvita.
Indiu
Podemos xebralu en tres fases temporales, la del indiu antiguu, mediu y modernu. De la variante más antigua documentada, l'indiu védicu, conservamos los testos del Rig-Veda, d'una fecha alredor del 1000 e.C. Tenemos otros tres Vedas nos que notamos influencies del sánscritu na llingua.
Nel sieglu V e.C. el gramáticu Panini distinguía dos llingües, el chanda (védicu) y el bhasa (sánscritu), llingua falada que se codificó y convirtió en llingua literaria y relixosa, como'l llatín n'Europa. El sánscritu tendrá una gran producción lliteraria dende'l sieglu III e.C.
N'indiu mediu conservamos les inscripciones d'Asoka del s. III e.C., utilizábase una llingua vulgar evolucionada del antiguu indiu.
En cuanto a l'actualidá fálase un gran númberu de dialeutos d'orixe indiu na India, Ceilán y Paquistán. Destacamos l'hindi, con munchos préstamos del sánscritu y oficial na India, y l'urdu, escritu con caracteres árabes y préstamos del persa, oficial en Paquistán. El caló o romanín, la llingua de los xitanos, tamién deriva d'esti grupu.
Iraniu El palaíta foi faláu en Pala, al noroeste d'Anatolia. Consérvense unes doscientes pallabres en fragmentos rituales y testos cuneiformes. Probablemente esta llingua namái s'utilizara nel cultu del panteón local.
El lidiu ye la llingua de Lidia, rexón occidental d'Anatolia. Ta documentau en testos sepulcrales con escritura alfabética y dellos testos poéticos procedentes de Sardis, Pérgamu y otres llocalidaes menores del sieglu VIII e.C. al IV e.C., asina como otres gloses. thumb|left|300px|Llingües iranies n'actualidá Esti grupu llingüísticu espardióse pel antiguu Irán, güei nuna gran rexón d'Asia sudoriental hasta'l Turquestán chinu. Les tres dómines nes que xebramos la llingua son iranianu antiguu, mediu y modernu.
Avésticu Ye'l dialeutu en que s'escribió'l llibru sagráu de la relixón mazdeísta, l'Avesta. Tenemos una idea mui imprecisa de la naturaleza llingüística del avésticu a causa de que ye una llingua docta que los sos usuarios nun dominaben a la perfeición y que foi trescrita d'un alfabetu a otru.
Persa antiguu L'hitita tien dos xéneros: común y neutru. Ente la serie masculín, femenín y neutru de munchos otros grupos indoeuropeos. El sistema verbal tien dos moos (indicativu ya imperativu), dos tiempos (presente y pasáu) y delles buelgues d'aoristu. N'hitita, palaicu, luvita y quiciabes lidiu esiste la voz medio-pasiva. Nel sistema vocálicu esisten a, e, i y u, pero non o. El liciu tien armonía vocálica y/o asimilación vocálica regresiva. Llingua de delles inscripciones n'escritura cuneiforme simplificada de la dómina los Aqueménides. La mayoría d'estos testos proceden de la dómina de Daríu I (521-486 e.C.) y Xerxes I (486-465 e.C.). Cola cayida l'imperiu aqueménida dexó d'utilizase la llingua.
Medu y escita Conservamos d'elles namás dellos nomes propios en testos griegos, polo que son desconocíes abondo pa nós.
Iraniu mediu
Iraniu occidental Podemos xebralu en tres fases temporales, la del indiu antiguu, mediu y modernu. De la variante más antigua documentada, l'indiu védicu, conservamos los testos del Rig-Veda, d'una fecha al rodiu del 1000 e.C. Tenemos otros tres Vedas nos que notamos influencies del sánscritu na llingua.
Nel sieglu V e.C. el gramáticu Panini distinguía dos llingües, el chanda (védicu) y el bhasa (sánscritu), llingua falada que se codificó y convirtió en llingua literaria y relixosa, como'l llatín n'Europa. El sánscritu tendrá una gran producción lliteraria dende'l sieglu III e.C.
N'indiu mediu conservamos les inscripciones d'Asoka del s. III e.C., utilizábase una llingua vulgar evolucionada del antiguu indiu.
En cuanto a l'actualidá fálase un gran númberu de dialeutos d'orixe indiu na India, Ceilán y Paquistán. Destacamos l'hindi, con munchos préstamos del sánscritu y oficial na India, y l'urdu, escritu con caracteres árabes y préstamos del persa, oficial en Paquistán. El caló o romanín, la llingua de los xitanos, tamién deriva d'esti grupu D'esti grupu formen parte'l pehlevi, llingua de los sasánides (226-642 d.C.)y el partu, atestiguáu en monedes dende'l sieglu I e.C.
Iraniu oriental D'esti grupu formen parte'l corasmiu, estintu al rodiu del sieglu XIV d.C., el sogdianu, que sirvió de llingua franca n'Asia Central ente los sieglos VI y IX d.C. y güei entá ye falada en Taxiquistán y el kotanés, llingua de les tribus que ocuparon el Turquestán chinu nel sieglu II d.C. y nel que hai munchos testos budistes ente los sieglos VIII y X.
Iraniu modernu Esti grupu llingüísticu espardióse pel antiguu Irán, güei nuna gran rexón d'Asia sudoriental hasta'l Turquestán chinu. Les tres dómines nes que xebramos la llingua son iranianu antiguu, mediu y modernu. Güei fálase en diverses variedaes dialeutales nuna estensa zona qu'inclúi Irán, Afganistán y delles repúbliques de l'antigua Xunión Soviética.
Delles carauterístiques fonétiques Les vocales indoeuropees llargues y curties /e/, /o/ y /a/ conviértense en /a/ curtia y llarga. Onde les llingües indoeuropees tienen una /a/ l'indo-iraniu tien una /i/, como reflexu de los soníos indoeuropeos laringales.
Griegu Ye'l dialeutu en que s'escribió'l llibru sagráu de la relixón mazdeísta, l'Avesta. Tenemos una idea mui imprecisa de la naturaleza llingüística del avésticu a causa de que ye una llingua docta que los sos usuarios nun dominaben a la perfeición y que foi trescrita d'un alfabetu a otru. thumb|right|300px|Dialeutos del griegu clásicu. La llingua griega o llingües griegues faláronse y fálense nel actual territoriu de Grecia, islles del Exéu, costes d'Asia Menor y el sur d'Italia.
Los testos más antiguos que conservamos en griegu son tables micéniques atopaes nel palaciu de Cnosos, Pilu, Micenes y Tebes d'entre los sieglos XV e.C. y XII e.C. Estes tables son principalmente rexistros d'actividá económica y burocrática de palacios.
Variedaes del griegu Ya dende'l sieglu VIII e.C. conservamos testos escritos en delles variantes griegues. Ente los sos dialeutos distinguimos como principales grupos l'arcado-xipriota, eoliu, doriu, griegu del noroeste y xónico-áticu, amás de variedaes propies de la llingua escrita como'l griegu homéricu.