Rumanía (en rumanu, România /ro.mɨ'ni.a/) ye un país nel sureste d'Europa. Llenda con Ucraína y Moldavia nel noreste, Hungría y Serbia nel oeste y Bulgaria al sur. Rumanía tamién tien una pequeña franxa de costa nel Mar Negru. Rumanía ye miembru de la OTAN dende'l 29 de marzu de 2004, y de la Xunión Europea dende'l 1 de xineru de 2007. Dientro d'esta, ye'l séptimu país no que cinca a la población ya'l novenu na superficie. Bucarest (en rumanu: București /bu.ku'reʃtʲ/) ye la so capital.
Etimoloxía
El nome de România provién del axetivu român, pallabra derivada del llatín romanus (romanu). El fechu de que los românii, esto ye, los rumanos se denomen emplegando una pallabra derivada de romanus (român/rumân) ye mencionao dende'l sieglu XVI por munchos autores, ente los que destaquen los humanistes italianos que viaxaren per Transilvania, Moldavia y Valaquia.
El documentu más antiguu esistente nel que tea rexistráu esti términu ye precisamente nel testu más vieyu conocíu escritu en llingua rumana, que ye una carta de 1521 (conocida col nome de Scrisoarea lui Neacșu din Câmpulung) na que se da anuncia al alcalde de Brașov d'un ataque inminente polos turcos otomanos; esti documentu ye'l más vieyu nel qu'apaez el términu rumânesc, deriváu de rumân, na espresión Țara Rumânească, ye dicir, País Rumanu, nome pa referise a Valaquia.
Na Antigüedá, l'Imperiu Romanu yera denomáu frecuente como Romania en llatín. Dalgunos historiadores afirmen que l'Imperiu Bizantín medieval tendría de ser nomáu Romania, propuesta que por embargu nun ye aceptada. El nome de Romania úsase tamién pa designar el conxuntu de países europeos llatinos, ye dicir, nos que se falen llingües romániques.
Hasta'l sieglu XIX predominó pal espaciu ente'l Nistru y el Tisza el nome de Rumânia en llugar de România, asina como l'endónimu de rumâni de los habitantes. D'esti términu rumân formóse a finales del sieglu XVIII l'exónimu modernu pa denomar al país y a los sos habitantes na mayoría de llingües europees: Rumänen/Rumänien (alemán), Roumains/Roumanie (francés), Rumanians/Rumanía (nome avieyáu n'inglés, anguaño Romanians/Romania), Румуни~Rumuni/Румунија~Rumunija (serbiu), Rumanos/Rumanía~Rumanía (español), etc. Nel pasáu, tolos rumanos yeren nomaos polos estranxeros como valacos (vlahi).
El términu rumân adquirió'l significáu de siervu nos sieglos XVI-XVIII, colo que foi perdiendo usu como xentiliciu y propició que s'estableciere'l términu român (y d'ésti, România) como únicu endónimu pa la población llatina d'esta parte de los Balcanes a partir de la segunda metada del XIX, cuando se forma l'actual estáu de Rumanía.
Historia Prehistoria En Rumanía alcuéntrense restos de vida tempranos, los primeros d'Europa. Hai restos humanos con más de 42.000 años de vieyera, que foron descubiertos en Peștera cu Oase (La Cueva los Güesos) y son consideraos como les primeres marques de población homo sapiens nel continente y de los probables primeros pobladores europeos.
Amás d'eses traces d'esistencia y actividá humana hai restos del paleolíticu, por exemplu en Bugiulești (Vâlcea), Ohaba-Ponor (Hunedoara) o Valea Dârjovului (Olt) probablemente rellacionaos col Homo habilis y l'Homo sapiens, de los que s'especula que vivíen en comuña, yeren cazadores, recoyedores y pescadores y usaben aperios de piedra.
No que cinca al arte, les primeres manifestaciones d'arte prehistóricu, son dibuxos nes cueves de Lăpuș (Maramureș) y Cuciulat (Sălaj) y figures que representen deidaes femenines (Venus) como la de Baia (Tulcea), probablemente de la Edá de Piedra.
Antigüedá Les primeres evidencies escrites al rodiu de la población del futuru territoriu rumanu, los dacioxéticos vien del llibru IV d'Histories, escritu nel 440 e. C. por Heródotu. Los dacios son consideraos como parte de los tracios, siendo estos los qu'habitaron Dacia (anguaño, Rumanía). Los xéticos son descritos pol griegu como "los más fuertes y honestos ente los tracios". El Reinu de Dacia llegó a la so cume na dómina ente 82-44 e. C. demientres del reináu de Burebista.
Nel siguiente sieglu, los romanos y los dacios caltuvieron rellaciones pacífiques. Por embargu, l'ascensu de Titu Flaviu Dominicianu (81 D.C.) frayó eses rellaciones. Tiró por una serie de campañes militares ente 87-88 D.C. en Tapae. Les incursiones romanes continuaron ente 101-102 y 105-106 baxo'l lideralgu de Traxanu, que la anexó al Imperiu Romanu. Dacia foi romanizada y tornóse provincia imperial.
Roma estableció una colonización perfuerte sobro Dacia pola bayura n'oru y plata. Esto traxo'l llatín vulgar a la zona, que formaría la llingua protorrumana. Igualmente, foi la primer provincia abandonada pol Imperiu poles invasiones migratories nel 271 D.C.
Edá Media thumb|120px|Left|Vlad III l'Empalador, tamién conocíu como Drácula thumb|150px|Left|Miguel el Bravu consiguió xuncir los 3 principaos históricos pero per pocu tiempu Na Gesta Hungarorum, tamién conocida como la Crónica d'Anónimu, menciónase la esistencia de tres ducaos en Transilvania nel sieglu IX: Gelou, Glad y Menumorut. Anónimu describe a los tres gobernantes como valacos. Otru ducáu, gobernáu por Gyula, foi mencionáu nel sieglu XI, como grande y prósperu. Contenía les fortificaciones de Dăbâca, Morești, Moigrad y Bălgrad. Gyula yera un cristianu ortodoxu, polo que sería rumanu o eslavu.
Una inscripción eslava fala de la resistencia d'un jupân Dimitrie rumanu que gobernó Dobroxa en 943. Na Alexíada, la princesa bizantina Anna Komnene mencionó los estaos dirixíos polos cabezaleros rumanos Seslav, Sacea y Tatos, nel sur de Dobroxa en 1086.
Na Edá Media, los rumanos vivíen dixebraos en tres principaos: Valaquia (Țara Românească), Moldavia (Moldova) y Transilvania. Al rodiu del sieglu XI, Transilvania tornóse una rexón del Reinu d'Hungría y tornóse independiente d'otra vuelta dende'l sieglu XVI hasta 1711. Valaquia y Moldavia taben formaes por delles rexones con una independencia variable ente elles, pero xuniéronse pa formar los dos principaos (1310 y 1352, respeutivamente) na llucha escontra la invasión otomana sobro Europa. Dambes foren tamién parte de la corona húngara, pero foron independizaes baxo los gobiernos de por Basarab I de Valaquia (1310–1352) y Bogdan I de Moldavia (1359–1365).
Al rodiu de 1541 tola península balcánica y gran parte d'Hungría tornáronse provincies otomanes. Moldavia, Valaquia y Transilvania taben baxo la suceranía otomana, preservando una autonomía parcial hasta la metada del sieglu XIX (nel casu transilvanu hasta 1699). Demientres d'esta dómina, les tierres rumanes foron caracterizaes pola sele desapaición del sistema feudal. Ente los cabezaleros d'esta dómina hemos destacar a Esteban el Grande, Vasile Lupu y Dimitrie Cantemir en Moldavia, a Matei Basarab, Vlad III l'Empalador y Constantin Brâncoveanu en Valaquia y a Ioannes Corvinus y Gabriel Bethlen en Transilvania.
En 1600, los principaos de Valaquia, Moldavia y Transilvania foron lideraos al tiempu pol príncipe valacu Miguel el Bravu (Mihai Viteazul en rumanu) Ban d'Oltenia. Igualmente perdióse la oportunidá de la unidá nacional pola muerte de Mihai, baxo l'exércitu austriacu de Giorgio Basta. Tres de la so muerte Moldavia y Valaquia, como estaos vasallos tributarios, algamaron independencia política interna y esterna, que duró fasta'l sieglu XVIII.
En 1699, Transilvania tornóse territoriu de la familia d'Habsburgu, siendo'l pegoyu principal na victoria austriaca sobro l'avance turcu na Gran Guerra Turca. En 1718 anexonáronse una gran parte de Valaquia, conocida como Oltenia (que tornó a la so soberanía en 1739 y en 1775 el noroeste de Moldavia, darréu llamada Bukovina. La parte este del Principáu de Moldavia (Besarabia) foi ocupada por Rusia en 1812.
Independencia thumb|200px|Left|Primera bandera de Rumanía Demientres qu'Austria-Hungría y los otomanos gobernaben los tres principaos históricos rumanos, los ciudadanos d'esta nación taben condergaos a selo de segunda clas o nin siquier ser consideraos como talos, ainda siendo mayoritarios. En delles ciudaes transilvanes, como Brașov, los rumanos nun podíen vivir a intramuros.
Depués del alzamientu valacu de 1821, más llevantamientos siguieron en 1848 na Valaquia ya en Moldavia. La bandera adoptada polos revolucionarios valacos yera una tricolor azul-mariella-bermeya, cola inscripción "Frăție Dreptate" (Hermanu, espierta) n'azul.
Los estudiantes en París sofitaron el nuevu gobiernu y la nueva bandera como la unión de Moldavos y Muntenianos (rexón histórica de Valaquia). Más alantre tornóse la bandera de Rumanía. Pero depués de la fallida Revolución de 1848, les Grandes Potencies nun sofitaron el pruyir de los rumanos de la nación única. El resultáu foi que tuvieron que lluchar solos contra los otomanos. Alexandru Ioan Cuza tornóse domnitor o príncipe de dambos principaos
Rumanía foi creada como una unión personal, sin Transilvania. L'aristocracia siguía siendo húngara y tenía'l sofitu d'Austria. L'establecimientu de la Monarquía Dual en 1867 fizo qu'aumentare'l dominiu húngaru sobro Transilvania, conviritiendo a los rumanos en minoría llocal.
Nel güelpe d'estáu de 1866, Cuza foi exiliáu y sosituyíu pol Príncipe Carlos de Hohenzollern-Sigmaringen, conocíu como'l Príncipe Carol de Rumanía. Demientres de la Guerra Turco-Rusa, Rumanía tuvo al llau de los rusos ya nel Tratáu de San Stefano y nel de Berlín, Rumanía foi reconocida como independiente pol Imperiu Otomanu y poles Grandes Potencies. A cambio, Rumanía cedió a los rusos tres distritos sureños de Besarabia y retornó Dobroxa. En 1881, el principáu tornóse reinu y Carol fízose llamar Rei Carol I.
Na dómina de 1878-1914 hebo estabilidá y progresu en Rumanía. Demientres de la Segunda Guerra Balcánica, Rumanía axuntose con Grecia, Serbia, Montenegru y Turquía a la escontra de Bulgaria, y na paz del Tratáu de Bucarest de 1913, Rumanía ganó la Dobroxa del Sur.
Les Guerres Mundiales y la Gran Rumanía thumb|200px|Left|La Gran Rumanía y les perdes territoriales del Estáu Nacional Lexonariu (1940-1941)N’agostu de 1914, cuando españó la Primer Guerra Mundial, Rumanía declarose neutral. Dos años depués, baxo la presión de los Aliaos (sobre too Francia, p'abrir un nuevu frente), xunióse a ellos nel 27 d'agostu de 1916, declarando-y la guerra a Austria-Hungría. A cambiu, les fuercies occidentales debíen sofitar la xuntura de tolos Rumanos baxo’l mesmu estáu.
La campaña militar rumana finó en desastre pa sigo mesma porque dos tercios del país foron ocupaos ya’l so exércitu destruyíu nunos meses. Igualmente, Moldavia caltúvose baxo l'alministración rumana, cuando les fuercies invasores foron paraes en 1917. Les muertes na dómina de 1914-1918, tanto militares como civiles, dientro de les fronteres d'anguaño, estimáronse en 748,000.
Pa cuando acabara la guerra, Austria-Hungría y Rusia colapsárense y desintegrárense. Besarabia, Bucovina y Transilvania proclamáronse como parte del Reinu de Rumanía en 1918. En 1920, nel Tratáu de Trianon, Hungría foi forciada a abandonar toles sos vindicaciones sobro Transilvania. Bucovina y Besarabia xunciéronse nos trataos de Saint Germain (1919) y París (1920), respeutivamente.
La espresión România Mare, lo que puede tornase como la Gran Rumanía, xeneralmente refierse al estáu d'enteguerres pola so estensión, siendo esta la más grande na hestoria'l país (alrodiu de 300,000 km²).
Na Segunda Guerra Mundial, Rumanía tentó de caltenese neutral, pero'l 28 de xunu de 1940, recibió un ultimátum per parte la XRSS. Baxo presión nazi y soviética, tanto l'alministración como l'exércitu fuxeron de Besarabia y del norte de Bucovina pa evitar la guerra. Esto, con otros factores políticos, acercólos y metiólos nel Exe. El sur de Dobroxa foi cedíu a Bulgaria y el norte de Transilvania entró n'Hungría, a cambiu de permitilos entrar na coalición.