Croacia, oficialmente República de Croacia (en croata: Republika Hrvatska, Hrvatska AFI: [xř̩.ʋaː.ʦkaː]), ye una república democrática parllamentaria, miembru de la Xunión Europea, allugada ente Europa Central, Europa del Sur y el mar Mediterraneu; llenda pol nordeste con Hungría, pol este con Serbia, pol sureste con Bosnia y Herzegovina y Montenegru, pel noroeste con Eslovenia y pol suroeste col mar Adriáticu; onde comparte una llende marítima con Italia.
La so capital y ciudá más importante ye Zagreb. Tien una estensión territorial de 56 594 km² —esta cifra inclúi les más de mil islles asitiaes frente a la costa del mar Adriáticu— y tien un clima variáu, na so mayor parte continental y mediterraneu. En cuantes a l'alministración política, el país ta dixebráu en vente condaos y la ciudá de Zagreb. La población xube a más de 4,29 millones d'habitantes, cuasi toos son croates de relixón católica.
Nel entamu del sieglu VII los croates aportaron a la zona y dos sieglos más sero organizáronse en dos ducados. Nel 925 Tomislav tornóse nel primer rei, enantando'l status del estáu a un reinu. El Reinu de Croacia caltuvo la so soberanía cuasi dos sieglos, y algamó'l mayor puxu durante'l reináu de Pedro Krešimir IV y Demetrio Zvonimir. Croacia afitó una xunión personal con Hungría en 1102. En 1527, aceñáu pol espardimientu otomán, el parllamentu croata escoyó a Fernandu I d' Habsburgu como socesor del tronu croata. En 1918, tres la Primer Guerra Mundial, formó parte del curtiu Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos, que s'axebrara d'Austria–Hungría, y que dempués tornóse nel Reinu de Yugoslavia. Durante la Segunda Guerra Mundial anicióse un Estáu títere de l'Alemaña Nazi. Darréu de la guerra, Croacia foi ún de los miembros fundadores y elementu federal de la Segunda Yugoslavia, un Estáu socialista. En xunu de 1991 Croacia declaró la so independencia, que foi reconocida'l 8 d'ochobre d'esi añu. La guerra croata d'Independencia tuvo llugar nos cuatro años socesivos a la declaración.
En 2012 Croacia caltenía un Índiz de Desendolcu Humanu peralto. El Fondu Monetariu Internacional clasificóla como una economía emerxente y en desendolcu, mientres que'l Bancu Mundial identificóla como una economía d'altos ingresos. Croacia ye miembru de la ONX, el Conseyu d'Europa, la OTAN, la Organización Mundial de Comerciu y ye miembru fundador de la Xunión pol Mediterraneu. Amás, en xunetu de 2013 Croacia accedió a la Xunión Europea. Como un miembru enceso de les Fuercies de paz de les Naciones Xuníes, tien aportáo con tropes a la misión de seguridá de la OTAN n'Afganistán y durante la dómina de 2008 a 2009 ocupó un asientu del Conseyu de Seguridá de la ONX.
La economía croata ta dominada pol sector servicios, siguío pola industria y l'agricultura. El turismu ye una fonte d'ingresos importante durante'l branu, ya que'l país s'afaya dientro de los vente destinos turísticos más visitaos nel mundu. L'estáu controla una parte de la economía, con un gastu gubernamental importante y el so cimeru sociu comercial ye la Xunión Europea. Dende 2000 el país invirtió n'infraestructura, especialmente en caminos y medios de tresporte, asina como nos corredores Pan-Europeos. El gobiernu croata apurre un sistema de salú universal y educación primaria y secundaria gratuites, mientres sofita la cultura per aciu d'estremaes instituciones públiques y inversiones nos medios de comunicación y la lliteratura. La nación rescampla poles sos aportaciones culturales, artístiques y científiques, a mayores de la so gastronomía, vinos y fitos deportivos. Croacia: Economía y demografía, Datos macroeconómicos 2017.
Etimoloxía El nome de Croacia vien del llatín medieval Croatia, de Dux Croatorum ("duque de los croates") escrito na inscrición de Branimir. Abulta qu'esti términu procede del eslavu noroccidental *Xrovat-, que ye una metátesis del eslavu común *Xorvat-, qu'a la so vez deriva del proto-eslavu *Xarwāt- (**Xъrvatъ) o *Xŭrvatŭ (*xъrvatъ). L'aniciu del nome ye inciertu, pero abulta que ye un términu góticu o indoariu pa refirise a los pueblos eslavos. El rexistru más antiguu conserváu del etnónimu croata *xъrvatъ ye una talla llamada tableta Baška que diz: zvъnъmirъ kralъ xrъvatъskъ (‘Zvonimir, rei croata').
La primer mención del términu en llatín supónse a una carta del duque Trpimir I del añu 852. La orixinal perdióse y namás consérvase una copia de 1568, lo que llevó a duldes sobro la so veracidá. La inscrición en piedra más antigua tovía conservada ye del sieglu IX, la inscrición de Branimir (afayada cerca de Benkovac), onde se mienta al duque Branimir como Dux Cruatorvm. Anque la inscrición nun se dató esautamente, sábese que Branimir gobernó Croacia ente 879 y 892.
Historia
Prehistoria y Edá Antigua
El territoriu d'anguaño de Croacia tuvo agospiao durante la dómina prehistórica. Na fastera norte afayáronse restos de neandertales dataos de la dómina paleolítica, los de Krapina son los más conocíos y meyor conservaos. En delles rexones del país pueden atopase güelgues de delles cultures del neolíticu y calcolíticu. Cuasi toos estos llugares arqueolóxicos allúguense nos valles de los ríos del norte. Ente les cultures más importantes rescamplen les de Starcevo, Vucedol y Baden. Otramiente, la Edá del Fierro dexó güelgues de les cultures d'Hallstatt y de La Tène.
Muncho dempués, los liburnianos y los ilirianos añeraron na rexón, al tiempu que los griegos afitaron les sos primeres colonies nes islles de Korcula, Hvar y Vis. Nel añu 9 d. C. el territoriu croata d'anguaño pasó al dominiu del Imperiu romanu como parte de la provincia de Dalmacia. Nel 305 l'emperador Dioclecianu anició un palaciu en Split, au foi a vivir cuando se retiró. Durante'l sieglu V, Xuliu Nepote, ún de los caberos emperadores del Imperiu romanu d'Occidente, gobernó'l so pequeñu imperiu dende esti palaciu. Esta dómina remató coles invasiones de los ávaros y los croates asocedíes na primer metá del sieglu VII, siguíes pol desaniciu de cuasi toles ciudaes romanes. Los romanos que sobrovivieron marcharon a los llugares más seguros de la costa, islles y montañes. La ciudá de Dubrovnik foi aniciada polos sobrovientes d'Epidaurum.
La etnoxénesis de los croates ye desinfinida y esisten delles teoríes al respeutive, aquelles que proponen un orixe eslavu y iraniu son les más afamaes. La primer teoría ye la más aceptada y afirma qu'hubo una migración de los croates blancos dende'l territoriu de Croacia Blanca durante'l periodu migratoriu n'Europa. Antigual, la otra teoría propón un orixe iraniu, basáu nes Tables de Tanais que contienen inscripciones en griegu de los nomes Χορούαθ[ος], Χοροάθος y Χορόαθος (Khoroúathos, Khoroáthos y Khoróathos) y la so interpretación como antropónimos del pueblu croata.
Edá Media
Acordies a De Administrando Imperio, escribío pol emperador bizantín Constantín VII durante'l sieglu X, los croates llegaron a la Croacia d'anguaño nel entamu del sieglu VII, magar esisten otres teoríes contraries, y encamienten una fecha ente los sieglos VI y IX.. Les cróniques d'Eginhardo mienten que pal 818 los migrantes organizáronse en dos principaos: Panonia y Dalmacia, gobernaos por Ljudevit Posavski y Borna, respeutivamente. Esti documentu ye'l primer rexistru de los reinos croates, Estaos vasallos de Francia daquella. El domiñu francu remató durante'l reináu Mislav dos décades dempués. Acordies con Constantín VII, la cristianización de los croates anició nel sieglu VII, anque otres fontes mienten qu'esti fechu asocedió hasta dos sieglos dempués. El primer gobernante croata reconocíu pol Papa foi'l duque Branimir, a quien el pontífiz nomó como Dux Croatorum (‘duque de los croates') en 879.
Tomislav foi'l primer gobernante de Croacia qu'emplegó'l títulu de rei nuna carta empobinada al Papa Xuan X, con fecha nel añu 925. Tomislav derrotó a húngaros y búlgaros, espardiendo la influencia del so reinu. El Reinu de Croacia algamó'l so espoxigue cimeru nel sieglu XI durante'l mandáu de Petar Krešimir IV (1058–1074) y Dmitar Zvonimir (1075–1089). Cuando Estéfanu II morrió en 1091, la dinastía Trpimirović llegó al so fin, y Ladislau I de Hungría clamó'l tronu croata. La oposición al so mandáu llevó a una guerra y al aniciu d'una xunión personal ente Croacia y Hungría en 1102, gobernada por Colomán.
A lo llargo de los vinientes cuatro sieglos, el Reinu de Croacia tuvo gobernao pol Sabor (parllamentu) y un Ban (virréi) designáu pol monarca húngaru. Durante esta dómina l'Imperiu otomanu tornóse nuna amenacia y la República de Venecia entamó la llucha pol control de les costes del Adriáticu. En 1428 los venecianos tomaron el control de cuasi toda Dalmacia, sacante la ciudá-Estáu de Dubrovnik qu'asitió independiente. Les conquistes otomanes llevaron a les batalles del campu de Krbava (1493) y de Mohács (1526), dambes foron una victoria importante pa les fuercies turques. El rei Lluis II finó en Mohács y, en 1527, el parllamentu de Cetin escoyió a Fernandu I d'Habsburgu como'l nuevu mandatariu de Croacia, cola condición d'aportar proteición escontra l'Imperiu otomanu y de respetar los sos derechos políticos. Nesta dómina enantó la importancia de les families nobles croates como los Frankopan y los Zrinski, de manera tala, que dellos de los banes veníen d'estes dinastíes. En realidá, Croacia foi un reinu independiente namás de 910 a 1102.
Monarquía de los Habsburgu y Austria-Hungría
En 1538, dempués de les bien de victores otomanes, Croacia foi dixebrada nuna fastera militar y otra civil. Los territorios militares foron conocíos como la Llinde Militar Croata y taba baxo'l mandu direutu del emperador austriacu. L'avance de los turcos dientro del so territoriu continuó hasta la batalla de Sisak (1593), la primer derrota otomana decisiva, que supunxo afitar les llindes. A lo llargo de la Gran Guerra Turca (1667-1698), les fuercies croates recuperaon Eslavonia, pero Bosnia occidental, que yera parte de Croacia hasta enantes de les conquistes otomanes, asitió fuera del so dominiu. La llinde anguaño ente dambos países vien d'estos socesos. Dalmacia, la rexón al sur de la llinde, definióse de asemeyada pola quinta y séptima guerra otomán-veneciana. Toos estos conflictos armaos causaron grandes cambios demográficos. Los croates emigraron hacia Austria, de manera que los croates de Burgenland son descendientes diuectos d'esti grupu. Pa compensar la marcha de los croates, los Habsburgu llamaron a los cristianos ortodoxos de Bosnia y Serbia pa servir al exércitu na Llinde Militar. La migración serbia hacia esta rexón algamó'l so máximu a lo llargo de les Grandes migraciones serbies de 1690 y 1737-39.
Ente 1797 y 1809 el Primer Imperiu francés foi ocupando la costa este del Adriáticu y una parte bultable de les rexones averaes, acabaron les repúbliques de Venecia y Ragusa y afitaron les Provincies Iliries. En rempuesta, la Royal Navy escomenzó un pilancu del mar Adriáticu qu'afaló a la batalla de Lissa en 1811. En 1813 los austriacos conquistaron les Provincies Iliries y dos años más sero, dempués del Conceyu de Viena ameciéronles al Imperiu austriacu. Con esto anicióse'l Reinu de Dalmacia.