La ciudá de Salamanca ye la capital de la provincia de Salamanca. Tien una población de censaos y alredor de 25.000 estudiantes non recoyíos nel censu.
A los habitantes de la ciudá conozse-yos como salamanquinos n'asturianu o salmantinos o charros en castellanu.
Xeografía Ta asitiada a la vera del ríu Tormes, a 802 metros d'altitú, nuna superficie de 29,8 quilómetros cuadraos. Alcuéntrase a unos 212 km de Madrid.
Historia thumb|Edificiu históricu de la Universidá de Salamanca. Él más grande fechu na historia de la ciudá ye la fundación de la so universidá pol rei lleonés Alfonsu IX en 1218. Foi la primer universidá en suelu lleonés, creada col envís de que los lleoneses nun salieren a estudiar a Castiella.
Na fala lleonesa del sieglu XVII conséñase Sallamanca.
Prehistoria Ensin dulda l'home prehistóricu habitó les fasteres salamanquines. Cuarcites tallaes a xeitu d'ayalgues, atópense nes márxenes del Huebra-Yeltes con una antigüedá superior a 100.000 años. Xacimientos del Achelense Antiguu en Castraz de Yeltes: “Mesa Grande”, “El Lombo”. Hai tamién restos del Paleolíticu na vega del ríu Águeda.
Del Neolíticu ya primera Edá de los Metales hai dellos afayamientos: machaos de piedra apolazada ya variedá d'oxetos en cobre o bronce (pex. Xacimientu de “Cabeza Gejo” en Barruecupardu). Ye valoratible tamién la esistencia de dólmenes (Mata de Ledesma, Piedras Hitas, Torreciellas..) ya mesmamente menhires como'l de “Los Regalados” en Fuenteguinaldo; o túmulos megalíticos como'l de “El Turrión” (Navamorales).
Na Edá del Fierro esistieron fortificaciones tipu castros, siendo un d'estos lo que güei día ye la propia Ciudá de Salamanca. Otros castros hebo en Bermellar, Barruecupardu, Ecla, Las Uces, etc.
La cuasi entera provincia salamanquina tuvo dientro de les fasteres dominaes polos vetones (“cultura de los verracos”), pueblu prerromanu d'orixe non nidiu, pue que celta, anque otros historiadores opinen que taben nesti territoriu enantes qu'allegaren los propios celtes. Ciudaes vetones foron Salmántica (Helmántica), Miróbriga (Ciudad Rodrigo), Bletissa (Ledesma), Oronia (nel téminu de Fuenteguinaldo).
Les guerres ente vetones (d'economía ganadera) ya los sos vecinos los vaceos (d'economía agrícola-cerealista) arrequexó a los primeros a les fasteres del sur.
Historia antigua Nel añu 218 aporten a Salamanca les tropes d'Hanibal Barca, que conquistaren estes tierres ensin malpenes llucha.
Vencíos los cartaxineses por Roma na figura d'Emilio Escipión, la península ibérica (Hispania) pasu ente pasu foi conquistada polos romanos. Estos xuniéronse pacíficamente na edá del fierru (-180 a –121) los distintos pueblos y tribus, sacante Salamanca dientro de la provincia romana de Lusitania con capital n'Emérita Augusta (Mérida). Munches pontes, fontes ya calzaes foron axeitaes n'aquella dómina. La vía equinea o calzada de la Plata ya la ponte romana de la ciudá de Salamanca son exemplos nidios.
Nel sieglu V vándalos, alanos ya suevos pasaron a Hispania calteniéndose los suevos nel nordeste de la península incluída la cuasi totalidá de la provincia salamanquina. Más avante'l Reinu Visigodu venció al Suevu nel 585, tomando Toledo les riendes de la so historia.
Nel añu 711 el rei godu Rodrigu perdió escontra los sarracenos nes batalles de Guadalete ya Segoyuela (na Sierra de Francia de Salamanca) entamando dempués la Hispania musulmana.
Edá Media Na Alta Edá Media, Salamanca foi “tierra de naide” o “faxa fronteriza” amplia fastera despoblada en gran midida. Nel añu 763 Alfonsu “el Católicu” (739-747) reconquistara'l norte salamanquín (Letesma y Salamantica) mas esta nun fora mui duradera. Dizse que dalgunes antigües ciudaes vetones continuaron poblaes nesos sieglos escuros.
Nel 863 Ordoñu I (850-866) d'Asturies reconquista Salamanca, anque pocu dempués tien d'añoxala.
Alfonsu III (866-910) pon la capital del Reinu en Lleón emprincipiando'l Reinu de Lleón dafechu. La raya-frontera será dempués el ríu Dueru. A lo llargo del so reináu tuvo Salamanca dientro les llendes lleoneses.
Nel 929 independízase Castiella, dixebrándose del reinu de Lleón.
El Reinu Lleonés na domina de Ramiru II (931-950) reconquista tol norte de la provincia salamanquina (939) y da-y nome a un pueblu del Abadengu llamáu Guadramiru. D'otra miente repuebla Ledesma, Vitigudino, Guadramiru, Dallamanca ya Peñaranda de Bracamonte. Considérase Ramiru II como ún de los meyores reis del Regnum Legionense.
Dempués de décades de señardá, de traiciones de condes gallegos, ya castellanos en connivencia munches vegaes col enemigu sarracenu --Abu’Amir-Al Mansur ,“el victoriosu” (940-1002)-- que fraya enforma Zamora, Astorga, Coimbra, Lleón, ya l'estáu de guerra civil que cuasi son a destruyir el reinu lleonés.
Coles polítiques d'intervención de Sanchu III el Mayor de Navarra muerre'l rei de Lleón de la dinastía Asturiana Bermudu III na batalla de Tamarón (1028-1037). El so cuñáu Fernandu I rei de Castiella foi tamién rei consorte de Lleón. En morriendo Fernandu ye Alfonsu VI (1065-1109) rei de Lleón. Ye dempués cuando la independencia del Reinu Lleonés ta amenazada pola campaña militar de Sanchu de Castiella que muerre nel asediu de Zamora (1072) gracies al héroe lleonés Vellido Dolfos.
Ye Alfonsu VI ún de los reis más importantes pa Salamanca yá que fai repoblación de la provincia. Encamienta repoblar Salamanca a D. Fruela de León ya D. Raimundu de Borgoña, y al Conde Rodríguez Girón fai lo mesmu respeutu Ciudad Rodrigo. Alfonsu VI da-y Fueros a Salamanca, Ledesma, Ciudad Rodrigo, ya nes fasteres d'anguaño, Portugal a Castelo Rodrigo, Moreira, Trancoso, Guarda, Valhelhas y Tauro. Son los nomaos Fueros Lleoneses.
Nos tiempos d'Alfonsu VII “imperator” entama la construcción de la Catedral Vieya de Salamanca, reconquístase Alba de Tormes, Béjar ya Candelario. A semeyanza d'otros llugares de la Extrema-Durii da-y a Alba de Tormes un Fueru lleonés. Nesti tiempu va independízase Portugal.
Fernandu II de Lleón ( 1157-1188), fiyu del «imperator», repuebla de nuevu Ciudad Rodrigo ya Ledesma, ampliando los Fueros. Tamién foi esti rei quien nomara Ciudad Rodrigo como sede obispal ya dio-y el títulu de “civitas”. Pue que fuere'l rei más importante pa esta ciudá del sureste de Salamanca. nel so reináu Salamanca foi tomada momentáneamente pol rei de Portugal.
Alfonsu IX de Lleón (1188-1230) foi, quiciabes, el rei más importante pa la provincia de Salamanca ya pa la propia capital. Nun ye bilordiar l'aporfiar que Salamanca ye lo que ye anguaño gracies a la so política porque alrodiu de 1218 fundó l'Estudiu Xeneral de la Universidá que dio-y tanta fama universal. Al entamu les “cátedres” tuvieron asitiaes na Ilesia Catedral de Sta. María. Tamién hebo de repoblar una vegada más Alba de Tormes. Ye perfamosu Alfonsu IX por convocar nel primer añu del so reináu (1188) les primeres Cortes “democrátiques” d'Europa na que participaren representantes del tercer estáu: los representantes de les ciudaes, y la burguesía -Salamanca ente elles-.
Fernandu III, fiyu d'Alfonsu IX, va nomase Rei de Lleón, de Castilla y de Toledo. Confirmara la Universidá de Salamanca. De Salamanca allueñase la fontera col islam ya enxamás tornaría a manes sarracenes.
Los Fueros Lleoneses foron vixentes fasta'l reináu d'Alfonsu X (1252-1284), mas les Cortes Lleoneses u taba incluyida Salamanca, taríen dixebraes de les de Castiella abondo tiempu.
Alfonsu XI (1312-1349) ye l'únicu rei que ñaciera en Salamanca, llamáu “el Xusticieru” foi'l segundu de los historiadores, el más enérxicu ya grande de tolos Alfonsos, anque, de xuru, nun fadría solombra a Alfonsu IX.
La vida salamanquina siguió dientro del Reinu de Lleón estableciendo rellaciones fondes con Asturies ya Estremadura per aciu del camín mozárabe a Santiagu Compostela, la Ruta la Plata ya les cañaes ganaderes orientaes norte-sur; exes perimportantes estos de la comunidá de cultura, vezos y folclor de les rexones que pertenecieron a la corona Lleonesa.
Edá Moderna. L'antiguu réxime Nos sieglos XVI, XVII ya XVIII, Salamanca alcuéntrase dientro del llamáu Reinu de Lleón, Primeru “los Austries” hasta Carlos II ya dempués “los Borbones” nun van privilexar a Salamanca de mou especial. La vida de Salamanca medra alrodiu de la so Universidá que xurdieron tantos frutos en toles estayes del saber, ya tantos sabios conoció.
Edá Contemporánea El sieglu XIX principia n'España cola collaboración con Francia que darréu tornóse na invasión francesa ya nuna guerra d'independencia onde va sufrir muncho menoscabu la provincia y Salamanca capital qu'alcontró gran destrucción en vides ya monumentos (yera llamada entós “Roma la chica”). Tamién Ciudad Rodrigo caltuvo la guerra. Destacáronse guerrilleros comu Julián Sánchez “el charru” ya los sos llanceros. La batalla de los Arapiles a curtia distancia de la capital va ser crucial pa la derrota de los franceses.
Nel 1833, añu nel que muerre Fernandu VII cola división de los reinos d'España fórmase la provincia de Salamanca d'anguaño que xunto con Zamora y Lleón formen les tierres del Reinu de Lleón. El decretu del ministru Javier de Burgos allugase na rexencia de María Cristina, ma de Sabela II que cuntaba con trés años d'edá. Salamanca según esti decretu de 1833, inda vixente, pertenez al Reinu de Lleón, anque la cadarma autonómica amestólu, escontra la lletra la Constitución, esti territoriu históricu a provincies de Castiella la Vieya (sacadas Santander y Logroño) nel añu 1983 (Gobiernu de Leopoldo Calvo Sotelo) magar les denuncies de partíos políticos, persones particulares ya asociaciones rexonalistes.
El sieglu XXI No que cinca al momentu actual, Salamanca, con plasmu retrocede poblacional ya económicamente; frayense puestos de trabayu ya amenorgase'l pesu específicu na so Universidá; torgandose, sicasí nuna dómina afayadiza, xida perfeuta, pal progresu xeneral deles provincies dientro de les Autonomíes d'España.
La población salamantina en 2006 amenorgóse en más de 11.000 presonas respeutu al año 1994 . Ye significativu comprobar que Salamanca caltién un alto índiz de población avieyada respeutu a los datos nacionales.
Monumentos ya llugares d'interés thumb|300px|Catedral de Salamanca thumb|300px|Plaza Mayor La ciudá vieya de Salamanca foi declará Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO nel añu 1985. Los monumentos más representativos de la ciudá son los que siguin: Catedrales: Salamanca tien dos catedrales, la Vieya, del sieglu XII, d'estilu románicu, ya la Nueva, muncho más grande, del sieglu XVI y d'estilu góticu. Un prestosu ya abondu desconocíu requexu de Salamanca ye’l llugar u xúnense les ilesias catedralas vieya ya nueva, nomáu'l Patiu Chicu. Magar que la construcción de la catedral nueva supusiera l'esbarrumbamientu d ún de los brazos de la nave’l cruceru la catedral vieya, hai que dicir que nel Patio Chico, el románicu ya’l góticu remexen nuna armoniosa plaza. Dende’l Patiu Chicu ye posible acolumbrar el magnu cimborriu románicu la Catedral Vieya, nomáu Torre’l Gallu, col techu d'escames. Mui averáu d'ahí ta'l Guertu de Calistu ya Melibea, onde dalgunos dicen que s'asitiara la trama la novela La Celestina de Fernando de Rojas, y restos de la muria romana. Plaza Mayor: d'estilu barrocu, dicese que ye una de les plazes más fermoses qu'esisten, diseñá polos arquiteutos Alberto ya Nicolás Churriguera. Les obres emprimaren nel 1729, y ye conocida como "'l cuartu de tar de los salamantinos". Una de les sos esnales ta anguaño ocupá pola casa conceyu. Una de les salíes de la plaza, la que va a la "Cai Mayor", tien un requexu (la pequeña plaza del Corrillu) de bayura de guapura y siempres con muncho baruyu. A manzorga ta la ilesia románica de San Martín y a mandrecha una serie de cases con soportales formaos por colunes de piedra rematades en zapates amosando los díes de la selmana (una lluna pal llunes, un Marte pal martes, etcétera). thumb|300px|Fachada de les Escueles mayore de la Universidá de Salamanca