L'asturianu ye una llingua romance propia d'Asturies,El art. 1 de la Llei de Promoción y Usu del Asturianu dispón: "El bable/asturianu, como llingua tradicional d'Asturies, gociará de proteición. El Principáu d'Asturies promoverá'l so usu, difusión ya enseñu" perteneciente al subgrupu asturllionés.
Esisten trés variedaes predominantes dientro d'Asturies (l'asturianu central, oriental y occidental que ye la variante mayoritaria en Lleón y Zamora, u se conoz como llionés), qu'al empar poseyen más subvariantes, magar que por razones históriques y demográfiques l'estándar llingüísticu fízose basáu nel dialeutu central d'Asturies. En Cantabria conozse tradicionalmente al idioma col nome de montañés. Esiste una gramática del asturianu, un diccionariu de la llingua asturiana y unes normes ortográfiques del asturianu.
Historia
La llingua asturiana ye'l resultáu del desendolcu del llatín llantáu pol Imperiu Romanu nel territoriu de los ástures y cántabros ya dende'l sieglu I. De la llingua astur, o llingües que falaben estos puelos pre-romanos poco se sabe, pero de xuru que foi'l deprendizax del llatín con vezos llingüísticos y articulatorios estremaos a los romanos, y por supuestu, a los d'otros pueblos peninsulares, lo que-y dió'l so fustax propiu, al traviés d'un procesu de formación calmu y progresivu.
De temprana documentación, sobre too nos fueros (Avilés 1155, Uviéu 1295, Campumanes 1247) cartafueyos notariales de los sieglos XII-XIII, o'l Llibru d'Alexandre (erroniamente atribuyíu a les lletres castellanes) l'asturianu ye una de les fales meyor conseñaes na Península Ibérica. La normalización llingüística ye, por embargu, un fechu muncho más recién. Mesmo qu'otres llingües minoriegues de la Península, darréu'l sieglu XIV, l'asturianu entamó a encoyer tres convertise'l castellanu na llingua de les clases altes y l'alministración.
Asina, nun ye fasta'l sieglu XVII que nun apaez el primer autor modernu con nome ya obra conocíos Antón de Marirreguera. A elli sígui-y Francisco Bernaldo de Quirós, del que numai llegó hasta güei'l poema "El Caballu".
Llueu del sieglu XIX dase un resurdimientu del asturianu que concuaya cola actitú amosada por Gaspar Melchor de Xovellanos (1744-1811) que reconocía la vitalidá del “dialeutu d'Asturies” ya entamaba, ente otros proyeutos, un diccionariu. En 1839 el que foi gran amigu d'él Xosé Caveda y Nava (1796-1882), iguaba la so Colección de Poesías en Dialecto Asturiano que diba ser el primer llibru imprentáu nesta llingua.
Nel sieglu XIX rexístrense los primeros intentos d'escribir n'asturianu codificáu: en 1869 Xuan Junquera Huergo finaba una Gramatica Asturiana xera fundamental que nun llegó a editase. En 1891 Apolinar de Rato y Hevia espublizaba'l Vocabulario de palabras y frases bables que se hablaron antiguamente y de las que hoy se hablan en el Principado de Asturias.
Sin embargu, metanes el s. XX l'asturianu entá se consideraba, en xeneral, un dialeutu, o un conxuntu de fales, conciencia a la que respondía la espublización d'abondos trabayos estremaos que, dende 1947, venía realizando l'Institutu d'Estudios Asturianos (IDEA), a traviés del so boletín.
La reconocencia de la esistencia del idioma asturianu cuayó en 1974 cola fechura d'un garrapiellu d'intelectuales nomáu Conceyu Bable, ya encumó en 1981 cola confecha de l'Academia de la Llingua Asturiana (ALLA). Los sos Estatutos vindiquen la codificación, y la tresmisión de la llingua como ún de los sos oxetivos cimeros. Dende 1982, l'Academia edita un boletín oficial, Lletres Asturianes (Ll.A.)
En cuantes a la codificación, la Gramática Bable de Cano Rodríguez (1976) supunxo un importante intentu: afitó la ortografía so la cenciellez ya menor distancia col castellanu. Nes siguientes décades ye perimportante'l llabor de l'ALLA, qu'espublizó, nel mesmu añu de la so fundación, les primeres Normes ortográfiques y entamos normativos (1981). Siguieren la Conxugación de verbos (1989), la Gramática de llingua asturiana (1998) y a lo cabero, el Diccionariu de llingua asturiana (2000).
Demientres los caberos años, les midíes pa protexer ya dar puxu a la llingua tienen llograo amenorgar l'asitiamientu de diglosia llantada a lo llargo los sieglos. Al endefechu, entá nun foi a rabicar el billingüismu espardíu n'Asturies, que ye inorganicu, ye dicir, que tiende a la meza de les dos variedaes llingüístiques implicaes, y asimétricu, esto ye, el castellanu sigui amenazando al asturianu.
Darréu d'ello, la vindicación del estatus de llingua oficial pal asturianu, y la garantía de los plenos derechos de los asturiano-falantes entá continúa vindicándose nes estayes sociales ya polítiques.
Va pocu, el Tribunal Constitucional alcordó pol Autu 27/2010, de 25 febreru reconocer el derechu de los ciudadanos a esbillar la llingua del procedimientu nes sos comunicaciones col Principáu d'Asturies, imponiendo-y a ésti la so obligación de tramitar los escritos, ya'l so valir a tolos efeutos.
Familia llingüística y carauterístiques xenerales thumb|right|300px|Sede de l'Academia de la Llingua Asturiana n'Uviéu. Indoeuropea, itálica, romance, iberorrománica. Forma parte del subgrupu nomáu ástur. Tien como dialeutos internos tamién al nomáu montañés y estremeñu.
Les carauterístiques xenerales y comunes a les fales del subgrupu ástur son:
Ye dable que'l trazu más carauterísticu que define fonéticamente al dominiu llingüísticu asturlleonés seya l'enclín al piesllu de les vocales átones finales: lleñi, nuechi, baxu, llechi, y non finales: firida, vicín, vixigu, custiella, mulín, furmiga, etc. El piesllu masivu que reduz a a/u/i el vocalismu átonu produzse en tol dominiu asturlleonés y espárdese con particular fuercia pa les fales de transición col castellanu: estremeñu (ñubi, grandi, libru, ḥuerti) na fala del Rebollal (nochi, ḥoci 'foz', mesmu) y cántabru (lus poblis, lus hombris, yo triji, bebi tu, ḥuenti, tardi, lechi)X. Lluis G. Árias. 1974. El habla de Teberga, sincronía y diacronía en Archivum nᵘ XXIV. pgs. 5-330. Ed. Universidad de Oviedo. Sin embargu, pal asturianu l'ALLA tien normativizáu l'usu de les formes etimolóxiques: nueche, lleche, vecín, molín, costiella, etc. Palatalización de la inicial /L-/. lleche, llingua, lluna, llosa, llabor. Ye aquesti'l trazu común a toles faces del asturianu que llu dixebra mesmo del gallegu que del castellanu y fales de transición. Caltenimientu del fonema inicial /F/ llatín que nel dialeutu oriental llo fai de xeitu aspiráu, /h~x/: fégadu/ḥégadu, afogar/aḥogar, fema/ḥema. Resultáu de palatal /j/ viniente de -LY- y -C'L- latinos, nun siendo nel dialeutu mirandés (que presenta /ʎ/ y nes faces B y D d'occidente (que presenten /tʃ/): muyer, abeya, fueya, güeyu. Soluciones en fonema prepalatal fricativu sordu /ʃ/ pa los grupos latinos -ss-, /d/+yod, -x- (/ks/): coxu, xatu, baxu. Mesmu resultáu pa los grupos /IU/, /GI/, /GE/ nun siendo nel dialeutu asturianu oriental: xugu/ugu, xuntar/untar, xelu/elu, xema/ema, muxir/muir. Resultáu palatal en tol dominiu asturianu pa los grupos CL-, PL- FL- (y BL-, GL-) inda que con diferente materialidá fonética (ll~ḷḷ y ch). llave (< clavem), llover (< plovere), llama (< flammam), llande (< glandem). Inserción d'artículu ante l'axetivu posesivu: el mio maríu, la to casa. Enclisis o asitiamientu postverbal de los reflexivos ya complementos direutu ya indireutu nes afirmaciones: contóme, díxo-y, diérennos los llibros, viénenvos a buscar. Proclisis o asitiamientu preverbal de los reflexivos ya complementos direutu ya indireutu nes negaciones ya nes subordinaciones: nun me contó, nun-y dexé, tienes que lo facer, tuvi que-ylu dexar, callo pa nun te cansar, tienes que te llavar. Dáse tamién proclísis n'oraciones condicionales tres preposición de más infinitivu: enantes de lo comer, habríes llimpiálo. Perda de la /R/ cabera del infinitivu énte pronome enclíticu: xubilu, cayese, morrenos. Caltenimientu del grupu interior /-mb-/: llamber, llombu, camba, embelga. Reducción del grupu secundariu /-m'n-/ a /-m-/: fame, semar, enxame, nome, sacantes delles faces del asturianu oriental y na fala de La Cabreira“El habla de la Cabrera Alta". María Concepción Casado Lobato. Llibrería llingüística ALLA. Uvieu 2002.. Conversión en /l/ del primer elementu de los grupos -p't-, -b't-, -v't-, -p'd-, -v'd-, -d'c-, -v'c- y -t'm-: yelsu, coldu, dulda, xulgar, vilba, dolce, trelce, selce, lleldu, recaldu, mayoralgu. Davezu, los diptongos /UE~UO/ y /IE/ nun desendolquen énte /N/: ponte, fonte, temblo, morrendo, conca. Ensin xustificación etimolóxica, apaición de vocal /I/ o «yod epentética»: blandiu / llandiu, mundiu, congriu, muriu, curtiu. El sufixu viniente del llatín -antium-am/-anteum-am dulda nel resultáu, y asina dase danza frente a sabencia o les pareyes matanza/matancia, seguranza/segurancia, etc. Caltenimientu del cuelmu N'R: tienru < TENeRU, xenru < GENeRU, vienres < VENeRIS, senra < SENaRA, cenrada < INCINeRATASin embargu l'ALLA encamienta cernada en cuenta de la variedá más correuta d'acordies col desendolcu n'asturianu., tenrá < TENeRAtenrá ye usau por Marirreguera, pero tamién xunta ternás, verná, porné, en "Diálogu", terná, verná en "Ensalmador", verné en "H&Ll", terné, porná en "D&E",etc.. Reaición escontra hiatos iguando yod epentética: trayer, oyer, cayer, criyar. Amiestu de -e paragóxica tres llíquida átona (/R/ y /L/)a la soma d'un árbole. tienes fueyes d'ámbare. tan fechos de ñácare. Pin de Pría La fonte'l cai en Lletres asturianes 12. Ed. ALLA. Uviéu 1982,y dixoi con voz d'ánxele -Bienvenida siás tú. La que nacisti mártile y vienes a ista cueva: bienvenida, mió vírxene. Pin de Pría La fonte'l cai en Lletres asturianes 13. Ed. ALLA. Uviéu 1982: ámbare, nácare, trébole, árbole, cárcele, fácile, zúcare, mármole, dócile, débile, almíbare, acíbare que dacuando desendolca con síncopa secundaria: nacre, zucre, deble, almibre, acibre, alcazreL'ALLA paez nun guardar conciencia d'esti trazu cuando encamienta l'usu de resultaos estremaos. Asina, alxófar y cárcel en cuenta d'alxófare/alxófre y cárcele. A la escontra fréxole, mármole y ámbare en cuenta de fréxol, mármol y ámbar. Y entá nacre, azucre, acibre y almibre frente a nacar/nácare, azúcar/azúcare, acíbar/acíbare y almíbar/almíbare.. Deseguranza de la nasal cabera átona, que desapaez o afita col amiestu de /-e/ paragóxica: quexume/quexúmene, dentame/dentámene, ensame/ensámene, virxe/vírxene. Amiestu sin explicación etimolóxica del sufixu –ALU, -ARU, -ANU, ensin que afeute al significáu de la pallabra: *viespa/viespara, ñicu/ñícaru, concha/cónchara, ascu/áscaru, llasca/lláscara, llueca/lluécara, xuncu/xúncalu, zuecu/zuécalu, calambru/calámbranu, cabruncu/cabrúncanu, *murciegu/murciéganu, demongu/demónganu, tambu/támbanu, fueca/fuécana, etc. Davezu produzse síncopa secundaria: xunclu, nocla<*nócala, nucla<*núcala, viespre, demongru, ruedra <*ruédara, etc."El habla de Cabreira alta" Px. 68. Mª Concepción Casado Lobato. Ed. Librería llingüística. Ed. ALLA. Uviéu 2002.sicasí, pa G. Árias sufixos -alu, -aru, -anu son toos continuadores del llatín -ULUS: "Continuadores del sufixu átonu -ŬLUS" X. LL. García Árias. Lletres asturianes 103. Ed. ALLA. Uviéu 2010. Apócope de la vocal cabera nos sufixos -ASE/-ACE: clase/clas, envase/envás, fase/fas, enllace/enlláz. Nos sufixos -ISE/-ICE: dice/diz, índice/índiz, hélice/héliz, vértice/vértiz, análise/analís, y nos sufixos –UCE: cruce/cruz, conduce/conduz, duce/duzTampoco ye esti un trazu normativizáu. Asina encamiéntase enllace frente a desenlláz, envás frente a trevase cruz y condúz frente a duce, etc..