John Wayne (Marion Robert Morrison: Winterset, Iowa, Estaos Xuníos, 26 de mayu de 1907 – Los Angeles, California, EEXX, 11 de xunu de 1979), conocíu popularmente como The Duke (El Duque),Yera llamáu Duke polos sos amigos y nomáu como Duke Morrison nes sos primeres películes. Cuando se fai referencia a él en tercer persona, xeneralmente llámase-y The Duke. foi un actor d'Estaos Xuníos qu'empezó la so carrera nel cine mudu na década de 1920. Foi'l símbolu de lo axatao y masculino, y foi un iconu d'Estaos Xuníos mientres munchos años. Ye memorable el timbre distintivu de la so voz, la so forma de caminar y la so presencia física. Tamién foi célebre la so postura política conservadora y el so sofitu a les postures polítiques anticomunista de la década de 1950. Tien el récor de la mayor cantidá de papeles principales na historia del cine con 142.John Wayne Biography, n'Internet Movie Database
En 1999, el American Film Institute dio-y el llugar númberu 13 na so llista de les 100 Estrelles Más Grandes de Tolos Tiempos. Una encuesta Harris publicada en 2007 dio-y el tercer llugar ente les estrelles favorites de los Estaos Xuníos,The Harris Poll: Denzel Washington: America’s Favorite Movie Star - Harris Interactive la única estrella yá finada de la encuesta y al empar, la única estrella que tuviera apaeciendo nella tolos años.
La so carrera fílmica empezó nel cine mudu na década de 1920, pero'l so ésitu y fama consolidar ente les de 1940 y 1970. La so imaxe quedó acomuñada, pa munchos, col xéneru Western y coles películes de guerra, a pesar de qu'en realidá trabayó en munchos otros xéneros (biografíes, comedies romántiques, drames policiacos, aventures. etc.).
Finó en xunu de 1979, tan solo dos selmanes dempués de cumplir 72 años, por causa de un cáncer.
Vida y carrera
Nacencia y oríxenes thumb|left|La casa en Winterset, Iowa onde Wayne nació en 1907. John Wayne nació en 1907 en Winterset, Iowa, y foi llamáu Marion Robert Morrison, anque los sos padres camudaron el nome a Marion Mitchell Morrison cuando decidieron llamar al so siguiente fíu Robert. La so familia yera presbiteriana. El so padre, Clyde Leonard Morrison, yera descendiente d'escoceses y irlandeses y fíu d'un veteranu de la Guerra de Secesión, ente que la so madre, Mary Alberta Brown, yera descendiente d'irlandeses. En 1911 tola familia camudar a Glendale, California. Fueron los vecinos de Glendale quien empezaron a llamar a Wayne Big Duke porque siempres taba col so perru Airedale Terrier que se llamaba Little Duke. Él prefería Duke a Marion, polo cual esti nome quedó-y pol restu de la so vida.
La universidá Los sos primeros años tuvieron marcaos pola probeza. Duke yera un estudiante bonu y popular. Alto pa la so edá, foi un xugador estrella de fútbol americanu na escuela secundaria de Glendale y foi reclutado pola Universidá del Sur de California (USC).
Nesta universidá foi miembru de los Trojan Knights y xunióse a la fraternidá Sigma Chi. El mozu Morrison tamién xugó nel equipu de fútbol americanu de la universidá so les órdenes del llexendariu entrenador Howard Jones. Una mancadura sufrida aparentemente mientres nadaba cortó la so carrera deportiva, y tamién perdió la so beca deportiva, polo que nun pudo rematar los sos estudios na USC.
Los sos principios nel cine left|thumb|John Wayne en 1943 Mientres taba estudiando, Morrison empezó a trabayar cerca de los estudios de filmación locales. La estrella de cine Western Tom Mix ufiertó-y un trabayu temporal mientres un branu en cuenta de entraes pa los partíos de fútbol, y Duke llueu empezó a tener pequeños roles y fixo amistá col direutor de cine John Ford. Mientres esti periodu Morrison apaeció xunto colos sos compañeros d'equipu de la USC como xugador de fútbol na película Maker of Men de Columbia Pictures (filmada en 1930 y estrenada en 1931), protagonizada por Richard Cromwell y Jack Holt. Na película, Wayne apaez nos creitos como Marion Morrison.
El so primer papel como protagonista foi dempués de dos años de trabayu en William Fox Studios, na película The Big Trail, de 1930. El direutor de la película, Raoul Walsh (quien afayó a Wayne), dio-y el nome artísticu de John Wayne pol xeneral de la Guerra de la Independencia de los Estaos Xuníos Anthony Wayne. Actores de riesgu enseñáronlu a acaballar y otres habilidaes utilizaes nes películes del Oeste.
Los sos primeros ésitos The Big Trail foi'l primer western épicu con soníu nel cual Wayne amosó les sos habilidaes n'escena, anque foi un fracasu comercial. Nueve años dempués, la so actuación en Stagecoach convirtióse nuna estrella. Entrín y non, realizó westerns, los más destacaos con Monogram Pictures, y series pa Mascot Studios, onde fixo'l rol del trasunto de D'Artagnan (teniente Tom Wayne) na serie Los trés mosqueteros, del añu 1933, qu'afaía la novela de Dumas a los tiempos modernos, convirtiendo a los mosqueteros en miembros de la lexón estranxera francesa y a D'Artagnan nun pilotu norteamericanu. Esi mesmu añu, Wayne tuvo un pequeñu papel na esitosa y escandalosa película d'Alfred E. Green Baby Face.
A partir de 1928 y mientres los 35 años siguientes, Wayne apaecería en más de 20 películes de John Ford, ente elles Stagecoach (1939), She Wore a Yellow Ribbon (1949), The Quiet Man (1952), The Searchers (1956), The Wings of Eagles (1957) y The Man Who Shot Liberty Valance (1962).
Unu de los papeles más apreciaos de Wayne foi en The High and the Mighty (1954), dirixida por William A. Wellman y basada na novela d'Ernest K. Gann. El so papel d'un heroicu aviador ganó una amplia aclamación. Island in the Sky (1953) ta rellacionada con esta película y dambes fueron feches con un añu de diferencia polos mesmos productores y el mesmu direutor, escritor, editor y distribuidor.
Premios thumb|300px|John Wayne en The Searchers (1956). Wayne ganó un Óscar al meyor actor pol so papel na película True Grit (1969). Munchos piensen que'l premiu foi dau en reconocencia a les sos 40 años de carrera, más que pol so desempeñu nesti filme en particular, yá que tuvo meyores actuaciones en Red River (1948), She Wore a Yellow Ribbon (1949 ) y The Searchers. Wayne tamién tuvo nomáu pa meyor actor en Sands of Iwo Jima, y la película The Alamo (1960) tuvo nomada pal Óscar a la meyor película, y foi Wayne productor de la mesma. Él tamién dirixó'l filme The Green Berets (1968), la única película fecha mientres la Guerra de Vietnam n'amosar soldaos norteamericanos a favor del conflictu. dientro d'una seición élite del exércitu como son los Boínes Verdes.
Actividaes polítiques Seique por cuenta de la so gran popularidá, o a la so posición como'l republicanu más famosu de Hollywood, el Partíu Republicanu propúnxo-y presentase como candidatu a presidente en 1968. Wayne refugó la propuesta porque nun creía que'l públicu pudiera tomar en serio a un actor na Casa Blanca. Sicasí, Wayne sofitó la candidatura del so amigu Ronald Reagan como gobernador de California en 1966 y en 1970, quién años más tarde sería Presidente de los Estaos Xuníos.
Problemes de salú y fallecimientu left|thumb|250px|John Wayne en The Searchers (1956). John Wayne sufrió cáncer, enfermedá que s'atribuyó a la radiación a la que s'espunxera en 1956 mientres el rodaxe de la película histórica The Conqueror. Dichu filme rodar nel desiertu d'Utah, cerca d'un campu de pruebes nucleares, y l'equipu de rodaxe desconocía les posibles secueles de la so esposición al polvu radioactivu. La coprotagonista nel filme, Susan Hayward, tamién morrió de cáncer al igual que l'actor mexicanu Pedro Armendáriz, Agnes Moorehead, según otros más de los 40 miembros del equipu de filmación.
En 1964 diagnosticóse-y cáncer de pulmón y foi sometíu a una intervención quirúrxica pa estraye-y el pulmón esquierdu y dos costilles. D'esti tratamientu sobrevivío.
Wayne finó'l 11 de xunu de 1979 por causa de cáncer d'estómagu, nel Centru Médicu de la Universidá de California en Los Angeles. Según el so fíu Patrick y el so nietu Matthew Muñoz, sacerdote na diócesis d'Orange en California, convertir al catolicismu poco primero de la so muerte."The religion of John Wayne, actor". Adherents.com. http://www.adherents.com/people/pw/John_Wayne.html . Consultáu 20.10.2008 y Kerr, David: "My granddaddy John Wayne". California Catholic Daily. http://www.calcatholic.com/news/newsArticle.aspx?id=9y13fe4d-3aac-4aec-abab-032cc267b317. Consultáu 4.10.2011. Foi enterráu nel campusantu Pacific View Memorial Park, de Corona del Mar, California. Pa evitar una posible profanación, la so esposa, Pilar Palette, soterró'l so cadabre nuna tumba anónima, ente que s'asitió una placa conmemorativa nun espaciu ensin tumba debaxo. Pidió que'l so epitafiu fuera "Feu, Fuerte y Formal", n'español.Candelaria, Nash. "John Wayne, Person and Personal The love affairs of an American legend" in Hopscotch: A Cultural Review — Volume 2, Number 4, 2001, páxs. 2–13, Duke University Press
Vida privada Wayne tuvo casáu trés vegaes. Les sos esposes fueron: Josephine Alicia Sáenz (de quien se divorció en 1945), Esperanza Baur (de quien se divorció en 1954) y Pilar Palette (con quien siguía casáu cuando morrió en 1979). Con Josephine tuvo cuatro fíos: Michael Wayne (23/nov/1934-02/abr/2003), Toni Wayne (25/feb/1936-06/dic/2000), Patrick Wayne (15/jul/1939-), Melinda Wayne (03/dic/1940-), y tuvo trés con Pilar: Aissa Wayne (31/mar/1956-), autora d'una memoria de la so vida como fía de John Wayne; Ethan Wayne (22/feb/1962-) y Marisa Wayne (22/feb/1966-).
Foi amigu personal de quien fora la so meyor pareya nel cine, l'actriz Maureen O'Hara. La química que s'estableció ente ellos en films como Rio Grande y The Quiet Man facer una pareya bien valorizada pol públicu. Dempués de la so muerte O'Hara llogró que'l Congresu Norteamericanu emitiera una medaya conmemorativa n'honor a John Wayne.
Filmografía (parcial) Según Internet Movie Database (IMDb), Wayne actuó nun total de 153 películes, y tien el récor pa un actor con más roles estelares, con un total de 142.
Década de 1920 Brown of Harvard - 1926 Bardelys the Magnificent - 1926 The Great K & A Train Robbery - 1926 Annie Laurie - 1927 The Drop Kick - 1927 Mother Machree - 1928 Four Sons - 1928 Hangman's House - 1928 Speakeasy - 1929 The Black Watch - 1929 Noah's Ark - 1929 Words and Music - 1929 Salute - 1929
Década de 1930 The Forward Pass - 1930 The Big Trail - 1930 The Hurricane Express - 1932 Riders of Destiny - 1933 The Star Packer - 1934 Stagecoach - 1939 Sagebrush Trail - 1933 Rainbow Valley - 1935 Three Texas Steers - 1939
Década de 1940 Dark Command - 1940 Three Faces West - 1940 The Long Voyage Home - 1940 The Shepherd of the Hills - 1941 Flying Tigers - 1942 Reunion in France - 1942 They Were Expendable - 1945 Flamme of Barbary Coast - 1945 Angel and the Badman Fort Apache - 1948 Red River - 1948 3 Godfathers - 1948 Sands of Iwo Jima - 1949 She Wore a Yellow Ribbon - 1949 The Fighting Kentuckian - 1949
Década de 1950 Rio Grande - 1950 The Quiet Man - 1952 Hondo - 1953 Island in the Sky - 1953 The High and the Mighty - 1954 Blood Alley - 1955 The Conqueror - 1956 The Searchers - 1956 Legend of the Lost - 1957 The Wings of Eagles - 1957 The Barbarian and the Geisha - 1958 Rio Bravo - 1959 The Horse Soldiers - 1959
Década de 1960 The Alamo - 1960 North to Alaska - 1960 The Comancheros - 1961 Hatari! - 1962 How the West Was Won - 1962 The Man Who Shot Liberty Valance - 1962 The Longest Day - 1962 McLintock! - 1963 Donovan's Reef - 1963 Circus World - 1964 The Sons of Katie Elder - 1965 In Harm's Way - 1965 El Dorado - 1966 Cast a Giant Shadow - 1967 The War Wagon - 1967 The Green Berets - 1968 Hellfighters - 1969 True Grit - 1969 The Undefeated - 1969
Década de 1970 Chisum - 1970 Rio Lobo - 1970 Big Jake 1971 The Cowboys - 1972 The Train Robbers - 1973 Cahill U.S. Marshal - 1973 McQ - 1974 Brannigan - 1975 Rooster Cogburn - 1975 The Shootist - 1976
Premios