L'estafiate o Artemisia ludoviciana, ye una especie de planta perenne perteneciente a la familia Asteraceae. thumb|240px|Inflorescencia Descripción El estafiate ye una yerba erecta qu'algama un tamañu d'hasta de 1 m d'altor. Tien les sos cañes de color gris o ablancazaes y les sos fueyes estremaes en trés, con forma de llistones allargaos, pol viesu son peludas y ablancazaes y verdes nel anversu. Les flores son amarellentaes acomodaes en cabezueles numberoses qu'al estrumise despiden un golor carauterístico. Distribución y hábitat Ye orixinaria d'Estaos Xuníos d'América, Méxicu y Guatemala. Alcuéntrase en climes templaos, semicálidos, semisecos y templaos, dende'l nivel del mar a los 3900 metros. Cultivada en güertos familiares, crez a veres de caminos, en terrenos de cultivu abandonaos y ye común en vexetación alteriada de montes tropicales caducifolios, subperennifolio y perennifolios, monte espinosu, carba xerófilu, monte mesófilu de monte, montes d'encina, de pinu, mistu de pinu-encino y de junípero.
Propiedaes El Iztauhyatl en voz náhuatl, ye una planta a la que los antiguos mexicanos dieron un calter divín. El so nome significa, según dellos autores, ”agua de la deidá del sal”, d'ende la rellación coles fiestes relixoses realizaes n'honor a los dioses de l'agua, nel mes Etzalcualiztli y n'honor de Huixtocíhuatl diosa del sal nel mes tecuilhuitontli. Les danzantes vieyes y moces llevaben na cabeza guirlandes de iztauhyatl y les mesmes yerbas portaben na mano los devotos espectadores. Sicasí, pa dellos autores ésti nome podría significar etimolóxicamente: ”salada, amargosa, la so agua”.
Na actualidá, ente los múltiples usos melecinales del estafiate, ye encamentáu a nivel nacional como eficaz pal tratamientu del dolor d'estómagu, llámense retortijones, cólicos estomacales o intestinales, jibas, dolor ya inflamación na boca del estómagu, etc. Xeneralmente utilícense les cañes preparaes en cocimientu, que se toma cuando hai dolor. Delles vegaes acompañar d'otres plantes como axatada (Ruta chalepensis), epazote de zorrillio (Chenopodium graveolens), manzanilla (Matricaria recutita) y hierbabuena (Mentha piperita). Tamién forma parte de la composición del bíter, dándo-y el so sabor carauterístico.
Taxonomía Artemisia ludoviciana describióse por Thomas Nuttall y espublizóse en The Genera of North American Plants 2: 143. 1818.
Etimoloxía
Hai dos teoríes na etimoloxía de Artemisia: según la primera, debe'l so nome a Artemisa, hermana ximielga d'Apolo y diosa griega de la caza y de les virtúes curatibles, especialmente de los embaranzos y los partos . según la segunda teoría, el xéneru foi dau n'honor a Artemisia II, hermana y muyer de Mausolo, rei de la Caria, 353-352 e.C., que reinó dempués de la muerte del soberanu. Nel so homenaxe alzóse'l Mausoléu d'Halicarnasu, una de les siete maravíes del mundu. Yera esperta en botánica y en medicina.
ludoviciana: nome llatín de Louisiana. Subespecies thumb|Artemisia ludoviciana subsp. albula Spring Mountains, southern Nevada, elev. ca. 1,050 m
Artemisia ludoviciana subsp. candicans (Rydb.) D.D.Keck Artemisia ludoviciana subsp. incompta (Nutt.) D.D.Keck Artemisia ludoviciana subsp. ludoviciana Nutt.
Sinonimia Artemisia albula Wooton Artemisia cuneifolia Scheele Artemisia ghiesbreghtii Rydb. Artemisia gnaphalodes var. diversifolia (Rydb.) A.Nelson Artemisia ludoviciana subsp. albula (Wooton) D.D.Keck Artemisia ludoviciana var. cuneata (Rydb.) Fernald Artemisia ludoviciana var. mexicana (Willd. ex Spreng.) Fernald Artemisia ludoviciana subsp. mexicana (Willd. ex Spreng.) D.D.Keck Artemisia ludoviciana var. mexicana (Willd. ex Spreng.) A.Gray Artemisia ludoviciana var. redolens (A.Gray) Shinners Artemisia ludoviciana subsp. redolens (A.Gray) D.D.Keck Artemisia ludoviciana subsp. sulcata (Rydb.) D.D.Keck Artemisia mexicana Willd. ex Spreng. Artemisia microcephala Wooton Artemisia muelleri Rydb. Artemisia neomexicana Greene ex Rydb. Artemisia platyphylla Rydb. Artemisia purshiana var. angustifolia Besser Artemisia purshiana var. latifolia Besser Artemisia redolens A.Gray Artemisia revoluta Rydb. Artemisia rhizomata var. pabularis A.Nelson Artemisia sulcata Rydb. Artemisia vulgaris var. americana Besser Artemisia vulgaris subsp. gnaphalodes (Nutt.) H.M.Hall & Clem. Artemisia vulgaris var. gnaphalodes (Nutt.) Kuntze Artemisia vulgaris var. mexicana (Willd. ex Spreng.) Torr. & A.Gray Artemisia vulgaris subsp. mexicana (Willd. ex Spreng.) H.M.Hall & Clem. Artemisia vulgaris subsp. redolens (A.Gray) H.M.Hall & Clem. Cacalia runcinata Kunth Oligosporus mexicanus (Willd. ex Spreng.) Less. en PlantList
Ver tamién Planta melecinal Fitoterapia Usos melecinales de los raigaños Terminoloxía descriptiva de les plantes
Referencies
Bibliografía CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. Cronquist, A. J. 1980. Asteraceae. 1: i–xv, 1–261. In Vasc. Fl. S.E. U. S.. The University of North Carolina Press, Chapel Hill. Cronquist, A. J. 1994. Vascular plants of the intermountain west, U.S.A. 5: 1–496. In A. J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York. Davidse, G., M. Sousa-Peña, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. (editores xenerales) 2012. Asteraceae. Fl. Mesoamer. 5(2): ined. Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. Flora of North America Editorial Committee, e. 2006. Magnoliophyta: Asteridae, part 6: Asteraceae, part 1. 19: i–xxiv. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, New York. Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. Gleason, H. A. & A. J. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i–vii, 1–1392. University Press of Kansas, Lawrence. Hultén, E. 1968. Fl. Alaska i–xxi, 1–1008. Stanford University Press, Stanford. Moss, E. H. 1983. Fl. Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto. Enllaces esternos Jepson Manual Treatment USDA Plants Profile Ethnobotany About ssp. estesii Photo gallery
ludoviciana Categoría:Plantes descrites en 1818 Categoría:Flora d'América del Norte Categoría:Plantes melecinales Categoría:Plantes descrites por Nuttall Categoría:TBSpecies