Tiberiu Xuliu César Augustu (en llatín, Tiberius Iulius Caesar Augustus), nacíu como Tiberiu Claudiu Nerón (Tiberius Claudius Nero; 16 de payares de 42 e.C.-16 de marzu de 37) , foi un políticu y militar romanu y emperador del Imperiu romanu dende l'añu 14 hasta la so muerte. Foi'l segundu emperador de Roma, socesor d'Augustu, y perteneció a la dinastía Xulio-Claudia. Yera fíu de Tiberiu Claudiu Nerón y Livia Drusila, y pertenecía por nacencia a la gens Claudia.
La so madre divorcióse del so padre y casó nel 39 e.C. con Cayu Xuliu César Octavianu, el futuru emperador Augustu. Tiberiu desenvolvió una destacada carrera política y militar y casó primero con Vipsania Agripina y posteriormente con Xulia la Mayor, fía d'Augustu. Nel 6 e.C., nel momentu de mayor puxanza de la so carrera, retiróse inesperadamente a Rodes, onde permaneció hasta l'añu 2. Les causes d'esta decisión nun se conocen con certidume y fueron oxetu de distintes interpretaciones dende l'Antigüedá.
Tres les muertes de Luciu César y Cayu César, los principales herederos previstos por Augustu, Tiberiu convirtióse nel principal candidatu a la socesión. El 26 de xunu del añu 4, Augustu adoptólu formalmente, polo que pasó a formar parte de la gens Julia y recibió'l nome de Tiberiu Xuliu César. Al empar, Tiberiu tuvo qu'adoptar al so sobrín Xermánicu, fíu del so hermanu Drusu'l Mayor.
Tiberiu destacó especialmente como xeneral antes de convertise n'emperador. Participó nes campañes d'Armenia y combatió en Recia, Panonia, Iliria y Xermania, convirtiéndose nuna de les figures militares más importantes de la dómina d'Augustu. Les sos campañes contribuyeron a consolidar el dominiu romanu nos Alpes, los Balcanes y la frontera del Danubiu.
Nel añu 13, los poderes de Tiberiu quedaron prácticamente equiparaos a los d'Augustu. Tres la muerte del emperador el 19 d'agostu del 14, Tiberiu convirtióse nel so socesor. El so reináu caltuvo bona parte de la estructura política y alministrativa creada por Augustu y caracterizóse, especialmente nos primeros años, por una política financiera prudente y una espansión territorial más llendada.
La tradición historiográfica antigua, especialmente les obres de Tácitu y Suetoniu, tresmitió una imaxe mui negativa de los últimos años del emperador. Tres la muerte del so fíu Drusu'l Mozu nel 23, Tiberiu foi retirándose progresivamente de la vida pública y nel 26 establecióse en Capri. Dende ellí siguió gobernando l'Imperiu, mientres Luciu Eliu Sexanu, prefeutu del pretoriu, acumulaba un poder creciente en Roma. Tiberiu ordenó la cayida y execución de Sexanu nel 31.
Tiberiu morrió en Miseno el 16 de marzu del 37, a los 77 años. El so testamentu designaba como herederos al so nietu Tiberiu Ximielgu y a Calígula, fíu de Xermánicu, pero foi esti últimu quien acabó asumiendo'l poder imperial.
Mocedá
Oríxenes
thumb|left|165px|Bustu de Nerón Claudiu Drusu, hermanu de Tiberiu.
Tiberiu nació'l 16 de payares del 42 e.C. en Roma.Suetoniu, Vida de Tiberiu 5. Yera fíu de Tiberiu Claudiu Nerón y Livia Drusila. Nel 39 e.C., la so madre divorcióse del so padre y casó con Octavianu, futuru Augustu, cuando taba embarazada de Nerón Claudiu Drusu, que nació al añu siguiente.
Consérvense pocos datos sobre la mocedá de Tiberiu. Nel 32 e.C., a los nueve años, realizó una de les sos primeres apaiciones públiques pronunciando la oración funeraria del so padre.Suetoniu, Vida de Tiberiu 6. Nel 29 e.C., él y el so hermanu participaron nel trunfu d'Octavianu que celebraba, ente otres victories, la derrota de Marcu Antoniu y Cleopatra VII.
Nel 24 e.C., a los diecisiete años, Tiberiu entamó la so carrera política baxo la protección d'Augustu y foi nomáu cuestor.Veleyu Patérculu, Historia romana II.94. Concedióse-y amás el privilexu de poder presentase al consuláu y a la pretura cinco años antes de la edá establecida pola llei.Suetoniu, Vida de Tiberiu 9.
Carrera civil y militar
Tiberiu desenvolvió de primeres actividaes xudiciales y oratories.Suetoniu, Vida de Tiberiu 8. Nel 25 e.C. sirvió como tribunu militar n'Hispania nel contestu de les Guerres Cántabres. En 20 e.C. foi unviáu a Oriente, onde participó na política romana destinada a restablecer la so influencia sobre Armenia. La intervención coincidió cola devolución por Partia de les enseñes militares romanes perdíes nes campañes de Marcu Liciniu Crasu, Luciu Decidiu Saxa y Marcu Antoniu.
thumb|180px|right|Marcu Vipsaniu Agripa, padre de la primer esposa de Tiberiu.
Nel 19 e.C., Tiberiu casó con Vipsania Agripina, fía de Marcu Vipsaniu Agripa.Suetoniu, Vida de Tiberiu 7. Darréu participó en distintes operaciones militares nos Alpes y los Balcanes. Foi cónsul per primer vegada nel 13 e.C..
La muerte d'Agripa nel 12 e.C. aumentó la importancia política de Tiberiu y del so hermanu Drusu. Por decisión d'Augustu, Tiberiu divorcióse de Vipsania y casó con Xulia la Mayor, fía del emperador y vilba d'Agripa. El matrimoniu nun foi feliz. Tuvieron un fíu que morrió siendo neñu.
Tres la muerte de Drusu nel 9 e.C., Tiberiu quedó como ún de los principales xenerales d'Augustu. Foi cónsul per segunda vegada nel 7 e.C. y nel 6 e.C. recibió la tribunicia potestas por cinco años.Dión Casiu, Historia romana LV.9.
Retiru en Rodes
thumb|left|200px|Villa de Tiberiu en Sperlonga.
Nel 6 e.C., cuando ocupaba una posición política y militar mui destacada, Tiberiu anunció inesperadamente la so retirada de la vida pública y marchó a Rodes. Les razones de la decisión nun tán clares.Suetoniu, Vida de Tiberiu 10. Les fontes antigües rellacionáronla cola so mala rellación con Xulia, cola promoción de Cayu y Luciu César como herederos d'Augustu o col deséu personal de retirase de la política.
La retirada complicó los planes socesorios d'Augustu. Cayu y Luciu César yeren entá nuevos y el futuru del réxime dependía en gran midida de que sobrevivieren al emperador.
Tiberiu permaneció en Rodes durante dellos años. Solicitó en diverses ocasiones tornar a Roma, pero Augustu nun-y dio permisu de primeres.Suetoniu, Vida de Tiberiu 11. Finalmente pudo regresar nel añu 2, cola condición inicial de permanecer apartáu de la vida política.
Herederu d'Augustu
thumb|180px|Augustu, padre adoptivu y predecesor de Tiberiu.
La socesión d'Augustu cambió radicalmente cola muerte de Luciu César nel añu 2 y la de Cayu César nel 4.Tácitu, Añales, I.3. El 26 de xunu del añu 4, Augustu adoptó a Tiberiu y a Agripa Póstumu. Como condición de la so adopción, Tiberiu tuvo que facer lo mesmo col so sobrín Xermánicu.Dión Casiu, Historia romana, LV.13.
A partir d'entós Tiberiu volvió asumir importantes responsabilidaes militares. Ente los años 6 y 9 desempeñó un papel fundamental na represión de la gran revuelta iliria, ún de los conflictos militares más graves del reináu d'Augustu. Darréu volvió a Xermania tres la derrota romana na batalla del monte Teutoburgu.
Nel 13, los poderes de Tiberiu quedaron equiparaos sustancialmente a los d'Augustu, polo que la socesión taba prácticamente preparada. Augustu morrió en Nola el 19 d'agostu del 14.Veleyu Patérculu, Historia romana, II.123. Tiberiu quedó como'l so principal socesor y el Senáu reconoció la so posición como princeps.
Emperador
Primer etapa
thumb|Áureu cola efixe de Tiberiu. thumb|left|Estatua de Tiberiu en Capri.
Al asumir el poder, Tiberiu procuró presentase como continuador del sistema establecíu por Augustu. Nun adoptó'l títulu de pater patriae y mostró públicamente reticencia ante dellos honores. El so nome imperial foi Tiberius Caesar Augustus.
Durante'l so reináu aumentó'l papel del Senáu nel procesu eleutoral de les maxistratures, mientres les asamblees populares fueron perdiendo atribuciones. Tiberiu procuró que'l Senáu participara activamente nel gobiernu, anque'l poder efectivu siguía dependiendo de l'autoridá del princeps.
La política financiera del emperador caracterizóse pola prudencia. Evitó grandes campañes de conquista y procuró contener el gastu públicu. La so alministración provincial foi, polo xeneral, estable, y dellos gobernadores permanecieron nel cargu durante periodos especialmente llargos.
Xermánicu
left|200px|thumb|Estatua de Xermánicu.
Poco dempués de la muerte d'Augustu produxéronse motinos ente les lexones de Panonia y Xermania. Drusu'l Mozu, fíu de Tiberiu, foi unviáu a Panonia, mientres Xermánicu asumió'l control de la situación nel Rin.Tácitu, Añales, I.16-17 y I.31.
Xermánicu realizó delles campañes contra los pueblos xermanos ente los años 14 y 16 y recuperó dos de les tres águiles lexonaries perdíes na derrota de Publio Quintiliu Varu nel monte Teutoburgu.Tácitu, Añales, II.41. Tiberiu decidió finalmente poner fin a les operaciones y llamó a Xermánicu a Roma, onde celebró un trunfu nel 17.
Nel 18, Xermánicu recibió amplios poderes sobre les provincies orientales. Morrió al añu siguiente en Antioquía, dempués d'un duru enfrentamientu col gobernador de Siria, Cneu Calpurniu Pisón. La sospecha d'envelenamientu y la enorme popularidá de Xermánicu provocaron una importante crisis política. Nun hai pruebes de que Tiberiu ordenara la so muerte.
Nel 23 morrió Drusu'l Mozu, fíu y principal herederu de Tiberiu. Años dempués, tres la cayida de Sexanu, acusóse a Livila y al propiu Sexanu de participar nel so envelenamientu, anque la historicidá d'esta acusación sigue siendo discutida.
Tiberiu en Capri y Sexanu en Roma
thumb|left|Ruines de Villa Jovis, residencia de Tiberiu en Capri.
Luciu Eliu Sexanu, prefeutu del pretoriu dende'l 15, convirtióse progresivamente nún de los principales collaboradores de Tiberiu. Nel 23, les cohortes pretorianes concentráronse nun campamentu permanente en Roma, el Castra Praetoria, aumentando considerablemente la influencia política del so comandante.
Nel 26, Tiberiu abandonó Roma y acabó instalándose permanentemente en Capri. La retirada nun significó que renunciara al gobiernu: siguió recibiendo informes, tomando decisiones y comunicándose col Senáu, pero la distancia permitió a Sexanu aumentar la so influencia na capital.
Tres la muerte de Livia Drusila nel 29, Sexanu actuó contra Agripina la Mayor y los sos fíos Nerón César y Drusu César, miembros de la familia de Xermánicu y potenciales rivales na socesión. Los trés fueron arrestaos o exiliaos y acabaron morriendo en cautiveriu o nel exiliu.
Nel 31, Sexanu compartió'l consuláu con Tiberiu. Sicasí, el 18 d'ochobre d'esi añu, una carta del emperador lleída ante'l Senáu provocó la so detención y execución. Nevio Sutoriu Macru sustituyólu como prefeutu del pretoriu.Dión Casiu, Historia romana, LVIII.10.
Tres la cayida de Sexanu producióse una nueva etapa de persecuciones contra persones rellacionaes real o supuestamente col antiguu prefeutu. Les fontes antigües, especialmente Tácitu, describen los últimos años del reináu como un periodu marcáu polos procesos por traición y les execuciones.Tácitu, Añales, VI.19.
Les acusaciones de Suetoniu sobre supuestes práutiques sexuales de Tiberiu en Capri formen parte de la tradición hostil al emperador y nun pueden considerase fechos históricos comprobaos.Suetoniu, Vida de Tiberiu, 43-45.
Muerte y socesión
thumb|250px|right|La mort de Tibère, de Jean-Paul Laurens, representación decimonónica de la muerte de Tiberiu.
Nos últimos años de la so vida, los principales candidatos a la socesión yeren Calígula, fíu de Xermánicu, y Tiberiu Ximielgu, nietu del emperador. Tiberiu nun estableció una solución política inequívoca y nel so testamentu designó a dambos como herederos.Suetoniu, Vida de Tiberiu, 76.
Tiberiu morrió en Miseno el 16 de marzu del 37, a los 77 años.Tácitu, Añales, VI.50-51. Tácitu y Dión Casiu tresmitieron versiones según les que Nevio Sutoriu Macru pudo acelerar la muerte del emperador cuando paecía recuperase d'una enfermedá, pero la historicidá d'estes narraciones ye incierta.
Tres la so muerte, Calígula foi reconocíu como emperador y el testamentu de Tiberiu quedó anuláu parcialmente. Tiberiu Ximielgu foi obligáu a suicidase poco dempués.