José Francisco de San Martín y Matorras foi un militar que les sos campañes fueron decisives pa les independencies de l'Arxentina, Chile y Perú.
N'abril de 1784, cuando tenía seis años, llegó cola so familia a Cádiz (España) ―previa estancia en Buenos Aires―, y anicióse depués na ciudá de Málaga. Empezó los sos estudios nel Seminariu de Nobles Real Seminariu de Nobles de Madrid y na Escuela de Temporalidaes de Málaga en 1786. Ingresó darréu al exércitu español, fixo la so carrera militar nel Reximientu de Murcia. Combatió nel norte d'África, depués contra la dominación napoleónica d'España, y participó nes batalles de Bailén y La Albuera.
Con 34 años, en 1812, algamando'l grau de teniente coronel, y tres una escala en Londres, retornó a Buenos Aires, onde se punxo al serviciu de la Independencia de les Provincies Xuníes del Río de la Plata. Encamentóse-y la creación del Reximientu de Granaderos a caballu (que güei lleva'l so nome), que llogró'l trunfu nel combate de San Llorienzo. Más tarde encargóse-y la xefatura del Exércitu del Norte, en reemplazu del xeneral Manuel Belgrano. Ellí concibió'l so plan continental, entendiendo que'l trunfu patriota na guerra de la independencia hispanoamericana solo llograríase cola eliminación de tolos nucleos realistes que yeren los centros de poder lleales a caltener el sistema colonial n'América.
Nomáu gobernador de Que'l so, con sede na ciudá de Mendoza, punxo en marcha'l so proyeutu: n'entamando al Exércitu de los Andes, crució la cordal del mesmu nome y lideró la lliberación de Chile, nes batalles de Chacabuco y Maipú. Depués, utilizando una flota entamada y financiada per Chile, y depués de recibir instrucciones del Senáu de Chile, atacó al centru del poder español en Suramérica, la ciudá de Lima, y declaró la independencia de Perú en 1821. Remató la so carrera de les armes depués de producida la Entrevista de Guayaquil con Simón Bolívar, en 1822, onde-y venció'l so exércitu y la meta de rematar la lliberación de Perú.
Partió escontra Europa, onde morrió'l 17 d'agostu de 1850.
N'Arxentina reconocer como'l padre de la Patria» y el «Llibertador», y valorar como'l principal héroe y prócer del panteón nacional. En Perú tamién lo recuerda como'l Fundador de la Llibertá de Perú», el Fundador de la República», el «Xeneralísimu de les Armes» y el «Llibertador» del país. El Exércitu de Chile reconoz-y el grau de capitán xeneral.
Familia thumb|Escudu d'armes de la familia San Martín.
Padres El padre de José de San Martín, Juan de San Martín, fíu d'Andrés de San Martín y Isidora Gómez, naciera na villa de Cervatos de la Cueza, na actual provincia de Palencia (antiguu Reinu de Lleón, n'España, y yera teniente gobernador del departamentu. Sirvió como militar a la Corona española y en 1774 foi nomáu gobernador del Departamentu Yapeyú, parte de la Gobernación de les Misiones Guaranís, creada p'alministrar los trenta misiones xesuites guaranís, depués de que la orde fuera espulsada d'América pol rei Carlos III en 1767, con sede na amenorgamientu de Yapeyú.
La so madre, Gregoria Matorras del Ser, fía de Domingo Matorras y María del Ser, tamién naciera na provincia de Palencia, el 12 de marzu de 1738, concretamente en Paredes de Nava. Yera prima hermana de Jerónimo Matorras, gobernador y capitán xeneral del Tucumán. thumb|left|150px|El padre de José de San Marín, Juan de San Martín y Gómez. thumb|La madre de San Martín, Gregoria Matorras.
Juan de San Martín casóse con Gregoria, por poder ―foi representáu pol capitán de dragones Juan Francisco de Somalo― el 1 d'ochobre de 1770, coles bendiciones del obispu de Buenos Aires, Manuel Antonio de la Torre. Poco dempués treslladáronse a Calera de les Vaques (anguaño Calera de les Güérfanes, n'Uruguái), como alministrador de la estancia xesuita, y ellí nacieron trés de los sos fíos. Al cesar nesi cargu foi designáu teniente gobernador de Yapeyú, cargu qu'asumió en 1775; los sos otros dos fíos nacieron nesi llugar, siendo José'l menor d'ellos. Juan de San Martín entamó'l cuerpu militar de naturales guaranís compuestu por 550 homes, destináu a contener les meyores portugueses y les incursiones de los indíxenes charrúas. En 1779, Juan de San Martín xubió al grau de capitán del exércitu real; poco dempués Gregoria Matorras volvió a Buenos Aires colos sos cinco fíos y axuntóse ellí col so maríu en 1781. N'abril de 1784, Juan de San Martín y la so familia llegaron a Cádiz. Finó'l 4 d'avientu de 1796 en Málaga. Los sos restos fueron treslladaos al campusantu de La Recoleta (en Buenos Aires). Desque Juan de San Martín finó en Málaga, Gregoria vivió acompañada pola so fía María Elena y la so nieta Petronila, recibió una modesta pensión. Morrió en Ourense (Galicia), el 1 de xunu de 1813.
Nacencia thumb|250px|Restos de la casa natal de José de San Martín, na amenorgamientu de Yapeyú. Declarada monumentu históricu nacional.
Nació'l 25 de febreru de 1778 en Yapeyú, una ex misión xesuita asitiada a veres del ríu Uruguái na Gobernación de les Misiones Guaranís del Virreinatu del Río de la Plata, na actual provincia arxentina de Corrientes.
Dende pequeñu presentó grandes dotes militares y actitú de mandu, les sos diversiones favorites diben con cantares de guerres, voces de mandu y l'enclín a destacar na carrera de los sos ascendientes.
Hai autores qu'afirmen qu'a la edá de seis años, previu al viaxe a España, allegó a una escuela en Buenos Aires onde aprendió les primeres lletres.
Hermanos José de San Martín foi'l menor de cinco hermanos: María Elena (18 d'agostu de 1771), Manuel Tadeo (28 d'ochobre de 1772), Juan Fermín (5 de febreru de 1774), nacíos na Real Calera de las Vacas, xurisdicción de la parroquia de Las Víboras; y Justo Rufino (1776), nacíu yá en Yapeyú como'l so hermanu José Francisco.
N'España, tolos hermanos siguieron la carrera militar y caltuvieron escasu contautu ente ellos. Sicasí, José de San Martín caltuvo contautu epistolar con ellos, según con María Elena. Ye posible que, yá exiliáu n'Europa, José de San Martín nun supiera que'l so hermanu Juan Fermín, muertu en Manila, tuviera fíos, de cuenta que supunxo que la única descendiente de los sos hermanos yera Petronila González Menchaca, la fía de María Elena.
El 18 d'agostu de 1793, Justo Rufino de San Martín solicitó ingresar nel exércitu español, foi almitíu nel Real Cuerpu de Guardias de Corps el 9 de xineru de 1795. Más tarde incorporóse al Reximientu de Caballería Húsares d'Aragón, col grau de capitán. Tomó parte na Guerra d'Independencia y participó n'importantes fechos d'esta. Cuando José de San Martín se exilió, Xusto acompañar en Bruxeles y en París en distintes ocasiones ente 1824 y 1832. Finó en Madrid en 1832.
Esposa
thumb|250px|Remedios de Escalada, esposa de José de San Martín.
María de los Remedios de Escalada nació en Buenos Aires, el 20 de payares de 1797, fía d'Antonio José d'Esguilada y Tomasa de la Quintana y Aoiz. La so familia yera rica y prestixosa y taba venceyada a la causa patriota.
Casóse con José de San Martín en Buenos Aires, el 12 de payares de 1812, cuando tenía 14 años d'edá. La influencia de la so familia foi fundamental pa la creación del Reximientu de Granaderos a caballu.
Más palantre, yá en Mendoza, Remedios de Escalada foi la fundadora de la Lliga Patriótica de Muyeres, coles mires de collaborar col naciente Exércitu de los Andes. Pa ello, ente otros xestos, donó toles sos xoyes.
Finó en Buenos Aires el 3 d'agostu de 1823. Antes d'embarcar camín d'Europa en 1824, el so home fíxo-y construyir un sepulcru nel Campusantu de La Recoleta, que'l so epitafiu reza: «Equí xaz Remedios de Escalada, esposa y amiga del xeneral San Martín».
Fía
Mercedes Tomasa San Martín y Escalada foi la única fía del xeneral José de San Martín y de María de los Remedios de Escalada. Nació en Mendoza, el 24 d'agostu de 1816 y finó en Brunoy (Francia), el 28 de febreru de 1875.
Dende los años trenta del sieglu XIX, el xeneral José de San Martín se exilió permanentemente en París, acompañáu por Mercedes. Por cuenta de les convulsiones revolucionaries, la familia decidió treslladase a un pueblu más retiráu, siendo'l llugar escoyíu Boulogne-sur-Mer. Ellí carecieron dambos de cólera, ante lo que fueron atendíos pol médicu y diplomáticu arxentín Mariano Severo Balcarce, quien esi mesmu añu casóse cola fía del xeneral. Tuvo dos fíos: Josefa Dominga Balcarce y María Mercedes Balcarce.
Depués de la muerte del so padre, y col retiru de Mariano de la diplomacia, la familia Balcarce camudar a Brunoy, cerca de París. Mercedes finó ellí a la edá de 58 años. En 1951, el so cuerpu, como'l del so maríu y la so fía mayor, fueron repatriaos y xacen na actualidá nel mausoléu de la basílica de San Francisco, en Mendoza.
Estancia n'Europa En 1781, cuando José de San Martín tenía tres años, la familia treslladóse de Yapeyú a Buenos Aires. Depués camudáronse a España, embarcando camín de Cádiz el 6 d'avientu de 1783 a bordu de la fragata Santa Balbina, pos el so padre fuera destináu a Málaga. Anque otres fontes biográfiques fechen esti viaxe cuando San Martín tenía ocho años d'edá, nel añu 1786.
José empezó los sos estudios nel Real Seminariu de Nobles de Madrid y na Escuela de Temporalidaes de Málaga, en 1786. Ellí aprendió castellán, llatín, francés, alemán, baille, dibuxu, poética, esgrima, retórica, matemática, historia y xeografía.
Los demás hermanos homes tamién siguieron la carrera militar, pero solu José volvería a América.
Carrera militar nel Exércitu Español thumb|300px|Cuadru de La rindición de Bailén, de Casáu del Alisal. El 21 de xunetu de 1789, a los once años d'edá, José de San Martín empezó la so carrera militar en clase cadete nel Reximientu Murcia, mientres españaba la Revolución francesa. Lluchó na campaña del norte d'África combatiendo a los moros en Melilla y Orán. El 19 de xunu de 1793 foi xubíu a subteniente 2ᵘ, poles sos aiciones nos Pirineos frente a los franceses. N'agostu d'esi añu'l so reximientu, que participara nes batalles navales contra la flota inglesa nel mar Mediterraneu, rindióse. El 28 de xunetu de 1794 algamó'l grau de subteniente 1ᵘ, teniente 2ᵘ el 8 de mayu de 1795 y ayudante 2ᵘ el 26 d'avientu de 1802. Este mesmu añu foi gravemente mancáu en siendo asaltáu por lladrones mientres tresportaba la paga d'un batallón, polo que foi sancionáu por esti incidente. El 2 de payares de 1804 algamó'l grau de capitán.Espejo, Gerónimo (1882): El paso de los Andes: Crónica histórica de les operaciones del exércitu de los Andes, para la restauración de Chile en 1817 (páx. 13). Editor: C. Casavalle, 1882.
Mientres el periodu siguiente lluchó col grau de capitán 2ᵘ d'infantería llixera en distintes aiciones, na Guerra de les Naranxes contra Portugal (1802) y en Xibraltar y Cádiz contra los británicos (1804).
thumb|La Medaya d'Oru de los Héroes de Bailén,La medaya conceder al exércitu enteru que participó na batalla. premiu militar español dau a San Martín por decretu de la Xunta Suprema de Sevilla del 11 d'agostu de 1808, en méritu a la so aición nesta batalla ganada a los franceses, pola cual tamién foi xubíu al grau de teniente coronel.
En 1808 les tropes del emperador francés Napoleón Bonaparte invadieron la península Ibérica y el rei Fernandu VII d'España foi fechu prisioneru. Poco dempués españó la rebelión contra l'emperador y contra el so hermanu Xosé Bonaparte, que fuera proclamáu rei d'España. Establecióse una Xunta Central de Gobiernu, qu'actuó primero en Sevilla y depués en Cádiz. San Martín foi xubíu pola Xunta al cargu d'ayudante 1ᵘ del Reximientu de Voluntarios de Campu Mayor. Tamién sirvió más d'un añu a bordu de la fragata de guerra Dorotea.