El ye una especie d'ave falconiforme de la familia Falconidae de distribución cosmopolita. Ye un ferre grande, del tamañu d'un cuervu, col llombu de color gris azuláu y la parte inferior ablancazada con manches escures; la cabeza ye negra y cuenta con una amplia y carauterística bigotera tamién de color negru. Puede volar a una velocidá de cruceru de 100 km/h, pero cuando caza efectuando un ataque en picáu puede algamar más de 300 km/h, lo que lo convierte nel animal más rápidu del mundu. Como n'otres aves de presa, la fema ye d'enforma mayor tamañu que'l machu. Diverses autoridaes reconocen 17–19 subespecies, que varien d'aspeutu y hábitat; hai desalcuerdu sobre si'l ferre tagarote (Falco pelegrinoides) ye una subespecie o una especie distinta.
La distribución xeográfica de les sos árees de cría toma dende la tundra ártica hasta'l sur d'América del Sur. Puede atopáselu cuasi ayures na Tierra, sacante en rexones polares estremes, montes bien elevaos y selves tropicales; la única área terrestre estensa ensin xelu na cual ta dafechu ausente ye Nueva Zelanda, lo que la convierte na ave de presa más estendida del mundu. El nome científicu d'esta especie significa «ferre viaxeru», por causa de los vezos migratorios de munches poblaciones del norte.
Anque la so dieta consiste cuasi puramente n'aves de tamañu mediu, caza de xemes en cuando pequeños mamíferos, pequeños reptiles ya inclusive inseutos. Algama'l maduror sexual nun añu y empareyar pa tola vida. Añera en pequeñes oquedades nel suelu ensin apurrir nengún material, de normal en cantos de cantiles o, nos últimos tiempos, n'estructures elevaes construyíes por humanos. El ferre palomberu convertir nuna especie en peligru en munches árees debíu al usu de pesticides, sobre manera DDT. Dende la prohibición del DDT a principios de los años 1970, les poblaciones recuperáronse, sofitaes pola proteición a gran escala de los sos llugares de anidamiento y lliberación d'exemplares na naturaleza.
Nome común
Descripción El so llargor corporal varia ente 34 y 58 cm, y el so valumbu ye d'ente 80 y 120 cm. Los machos y les femes tienen un plumaxe y marques similares, pero, como n'otres aves de presa, amuesa un marcáu dimorfismu sexual nel so tamañu, cola fema un 30% mayor que'l machu. Los machos pesen ente 440 y 750 g, ente que les femes, notablemente mayores, pesen ente 910 y 1.500 g; pa les variaciones de pesu ente les distintes especies, ver la siguiente seición del artículu.
El llombu y les llargues y apuntiaes ales de los adultos varien xeneralmente d'un negru azuláu a un gris cayuela con barres escures indistintes (ver «Subespecies» más palantre); los estremos de l'ala son negros. El banduyu y la zona interna de les ales varien de color blancu a ferruñosu y con fines barres llimpies de color marrón escuru o negru. La cola, coloriada como'l llombu pero con barres llimpies y fines, ye llarga, estrecha y arredondiada a la fin cola punta negra y una banda blanca nel so estremu. La parte cimera de la cabeza, xunto cola so amplia bigotera a lo llargo de les mexelles, ye negra, oldeando de forma bultable colos llaos pálidos del pescuezu y el gargüelu blancu. La cera ye mariella, como les pates y el picu, y les garres son negres.Beckstead, D. (2001) El picu cimeru ye ferrucháu cerca de la punta, una adautación que dexa a los ferres matar a les sos preses cortándo-yos la columna vertebral nel pescuezu. Los mozos presenten una coloración más parda y cola parte inferior con rayes, más que barres, y tienen la cera de color azuláu maciu.
Taxonomía y sistemática thumb|left|Exemplar de ferre palomberu volando. Esta especie describióse per primer vegada por Marmaduke Tunstall na so Ornithologia Britannica de 1771 sol so actual nomenclatura binominal. El nome científicu Falco peregrinus, significa «ferre viaxeru» o «ferre nómada» en llatín. N'efeutu, el nome común de la especie referir a los sos vezos migratorios na mayor parte d'idiomes europeos.Por casu: francés faucon pèlerin, alemán Wander falke, italianu falco pellegrino, inglés Pelegrine falcon, polacu sokół wędrowny, eslovacu sokol sťahovavý, suecu pilgrimsfalk. El términu llatín pa ferre, falco, ta rellacionáu con falx, qu'en llatín significa focete, en referencia a la figura de les ales llargu y apuntiáu del ferre en vuelu.
El ferre palomberu pertenez a un xéneru que la so ascendencia inclúi'l subxéneru HierofalcoHelbig et al. (1994), Wink et al. (1998). y el ferre mexicanu (F. mexicanus). Esti llinaxe probablemente diverxó d'otros ferres escontra'l final del Miocenu Cimeru o'l Miocenu Ceo, hai aproximadamente 8-5 millones d'años. Como'l grupu palomberu-hierohalcón inclúi tanto a especies del vieyu continente como d'América del Norte, ye probable que'l llinaxe provenga d'Eurasia occidental o África. La so rellación con otros ferres nun ta clara; la cuestión ye complicada pola estensa hibridación que confunde los analises de secuencia d'ADN mitocondrial.
Na actualidá crúciase regularmente en cautividá con otres especies como'l ferre borni (F. biarmicus) pa producir una ave híbrida que gocia de cierta popularidá en cetrería al combinar l'habilidá pa cazar del palomberu cola fortaleza del borni, o col gerifalte pa producir aves grandes, de sorprendentes colores.
Subespecies 400px|thumb|Distribución xeográfica de les árees de cría de les distintes subespecies. Describiéronse numberoses subespecies del ferre palomberu, anque científicos y organismos d'investigación difieren en cuantes son válides. Dalgunes n'ocasiones tómense como especies distintes, y otres como simples races. De normal acéptense ente 16 y 19 especies. Nesti artículu describen les 19 aceptaes nel Handbook of the Birds of the World.Vaurie (1961)
La subespecie Falco peregrinus peregrinus, descrita por Tunstall en 1771, reproducir na mayor parte de la Eurasia templada ente la tundra del norte y los Pirineos, rexón del Mediterraneu y el petrina alpina nel sur.American Ornithologists' Union (1910):p.164 Ye principalmente non migratoriu n'Europa, pero migratoriu en Escandinavia y Asia. Los machos pesen 580–750 g, ente que les femes pesen 925–1.300 g. Inclúi tamién a les subespecies propuestes brevirostris, germanicus, rhenanus y riphaeus.
Falco peregrinus calidus, descritu por Latham en 1790, denomináu enantes leucogenys, inclúi caeruleiceps. Reproducir na tundra ártica de Eurasia, dende'l óblast de Múrmansk hasta aproximao los ríos Yana y Indigirka, en Siberia. Ye totalmente migratoriu y viaxa al sur pel hibiernu hasta'l África subsaḥariana. Ye más pálidu que peregrinus, sobremanera na corona. Los machos pesen 588–740 g y les femes 925–1.333 g.
Falco peregrinus japonensis, descritu por Gmelin en 1788, inclúi kleinschmidti y pleskei, y paez que harterti ye una subespecie entemedia con calidus, anque delles fontes considerar sinónimu de japonensis, y otres una subespecie válida ya independiente. Atopar dende'l nordeste de Siberia a Kamchatka (anque posiblemente seya sustituyíu ellí por pealei na mariña) y Xapón. Les poblaciones del norte son migratories, ente que les de Xapón son residentes. Ye similar al peregrinus, pero los mozos son entá más escuros que los anatum.
thumb|Subespecie australiana F. p. macropus. Falco peregrinus macropus, descritu por Swainson en 1837, ye conocíu como'l ferre palomberu australianu. Atópase en toles rexones d'Australia sacante'l suroeste. Nun ye migratoriu. Ye similar a brookei n'apariencia, pero ye llixeramente más pequeñu y la rexón de los oyíos ye dafechu negra. Los pies son proporcionalmente grandes.
Falco peregrinus submelanogenys, descritu por Mathews en 1912, ye'l ferre palomberu australianu del suroeste. Puede atopase nel suroeste d'Australia y nun ye migratoriu.
Falco peregrinus peregrinator, descritu por Sundevall en 1837, ye conocíu como'l ferre palomberu indiu, shaheen negru o shaheen indiu. Conocíase-y dacuando como Falco atriceps o Falco shaheen. El so rangu xeográficu incluyi Asia meridional dende Paquistán al traviés de la India hasta Sri Lanka y el sureste de China; en Paquistán ye'l símbolu militar de la Fuercia Aérea de Paquistán. Nun ye migratoriu. El so cuerpu ye pequeñu y escuru, cola parte ventral barrada con un color más claru. En Sri Lanka esta especie alcuéntrase nes llombes más altes ente que'l migratoriu calidus vese más de cutiu a lo llargo de la mariña.Döttlinger & Nicholls (2005) Una población envalorada de 40 pareyes reproductores rexistrar en Sri Lanka en 1996.
Falco peregrinus anatum, descritu por Bonaparte en 1838, ye conocíu como ferre palomberu americanu; el so nome científicu significa «ferre palomberu coríu». En dellos momentos, foi en parte incluyíu en leucogenys. Anguaño alcuéntrase principalmente nos Predreses. Foi una subespecie común en toa Norteamérica ente la tundra y el norte de Méxicu, onde anguaño se tán desenvolviendo esfuercios de reintroducción pa intentar restaurar la so población. Paez que la mayor parte de divagantes qu'algamen Europa occidental pertenecen al más septentrional y fuertemente migratoriu tundrius, consideráu una especie distinta namái dende 1968. Ye similar a peregrinus, pero ye llixeramente más pequeñu; los adultos son daqué más pálidos y menos decoraos na parte ventral, pero los mozos son más escuros y más decoraos nel pechu. Los machos pesen 500–570 g, ente que les femes pesen 900–960 g. Michigan Department of Natural Resources (2007)
Falco peregrinus cassini, descritu por Sharpe en 1873, ye conocíu como ferre palomberu austral. Inclúi kreyenborgi, el ferre pálidu,Tamién llamáu «ferre de Kleinschmidt», pero podría referise igualmente a F. p. kleinschmidti que ye un sinónimu de japonensis. un leucismo polimorfu que se da en Suramérica meridional, considerada mientres enforma tiempu una especie distinta. El so rangu xeográficu incluyi Suramérica, d'Ecuador pasando por Bolivia, norte d'Arxentina y Chile a Tierra del Fueu y Islles Malvines. Nun ye migratoriu. Ye similar al peregrinus, pero llixeramente más pequeñu y cola rexón de los oyíos negra. La variante kreyenborgi ye de color gris na parte cimera, tien poques barres nel pechu y presenta un diseñu de la cabeza como'l ferre sacre (F. cherrug), pero la rexón de los oyíos ye blanca.
left|upright|thumb|Ferre cautivo de la subespecie pealei. Falco peregrinus pealei, descritu por Ridgway en 1873, tamién se-y conoz como ferre de Peale, ya inclúi rudolfi. Atópase-y na rexón noroeste de Norteamérica, zona norte del Puget Sound a lo llargo de la mariña de la Columbia Británica (incluyíes les islles de la Reina Carlota), a lo llargo del golfu d'Alaska y les islles Aleutianes hasta la mariña este del mar de Bering en Rusia.American Ornithologists' Union (1910):p.165 Ye posible atopalo nes islles Kuriles y tamién nes mariñes de la península de Kamchatka. Nun ye migratoriu. Ye la subespecie de mayor tamañu y aseméyase al grande y más escuru tundrius y al tamién grande y de barrado bien abondosu anatum. El so picu ye bien anchu. Los mozos dacuando tienen corones pálides.
Falco peregrinus tundrius, descritu por C. M. White en 1968, foi mientres un tiempu incluyíu en leucogenys. Puede reparase dende la tundra ártica de Norteamérica a Groenlandia. Emigra pa envernar a América Central y América del Sur.Proctor, N. & Lynch, P. (1993):p.13 La mayor parte de los divagantes qu'algamen Europa occidental pertenecen a esta subespecie, que con anterioridá se xunió con anatum. Ye l'equivalente de calidus nel Nuevu Mundu. El so tamañu ye menor y de color más claru que anatum; la mayoría tien la frente y la rexón de los oyíos blanca, pero la corona y la bigotera son bien escuros, a diferencia de calidus. Los exemplares nuevos son más marrones y menos grises que calidus y más pálidos, dacuando cuasi arenosos, que anatum.