Los vascos son un grupu étnicu européu que s'estrema pola so rellación cola llingua vasca y por descender principalmente de los antiguos vascones y aquitanos.
Considerancies previes sobre aspeutos polémicos A lo llargo del sieglu XX y na actualidá, los vascos caltienen un discutiniu internu y col restu de los pueblos colos que se rellacionen alrodiu de la naturaleza, estensión y consecuencies de la condición de vascu.
Los enclinos constitucionalistas, non nacionalistes vasques y nacionalistes españoles, sostienen que los vascos son parte integrante de la nación española, constituyíos nes provincies d'Álava, Guipúzcoa y Vizcaya, conforme recoyer nel artículu 7.1 del Estatutu d'Autonomía del País Vascu, que diz:
Esiste otru enclín alloñáu d'allugamientos políticos, pola que se llama vascos a los habitantes o naturales de la rexón sociu-cultural asitiada a entrambos llaos de los Pirineos qu'ocupa territorios de Vizcaya (Bizkaia), Guipúzcoa (Gipuzkoa), Álava (Llabraba) y Navarra (Nafarroa) n'España, y de Sola (Zuberoa, Soule), Baxa Navarra (Nafarroa Beherea, Basse Navarre) y Labort (Lapurdi, Labourd) en Francia. Entiéndese que'l nome Euskal Herria o Vasconia entiende esi territoriu y a los sos habitantes.
Otra manera, los enclinos nacionalistes ya independentistes, que defenden la esistencia de lo vascu como condición nacional más que como meru grupu étnicu, promueven la reconocencia de la condición de vascu a los naturales de les trés provincies qu'integren la Comunidá Autónoma del País Vascu, a quien integren la Comunidá Foral de Navarra, de les antigües provincies franceses de Baxa Navarra, Labort y Sola, denominaes coleutivamente Iparralde (País Vascu Francés) como coles mesmes a los integrantes de la Diáspora Vasca partida nel mundu. Metanes el discutiniu, la mayor parte de la sociedá de Navarra ta conforme cola actual situación política qu'afirma la división en dos comunidaes autónomes estremaes,Estudio sobre l'actualidá de Navarra (Navarrómetro), realizáu por CIEA pal Parllamentu de Navarra, xunu de 2006. Nella, el 67% respondió «Non» a la entruga «¿Usté ye partidariu o non de la unión del País Vascu y Navarra?», en cuantes que el 20% respondió «Sí» independientemente del so sentimientu identitario.
Etimoloxía de la pallabra vascu La pallabra castellana vascu vien del llatín uasco (tema en -n, oblicuu vascon-, plural vasconos).Enciclopedia Auñamendi. VASCU
Una de les teoríes sobre l'orixe del llatín vascu ye que vien del llatín boscus o buscus, que significa "monte". Entós vasconos significaría'l "pueblu que vive nel monte". Pero esta etimoloxía considérase anguaño probadamente errónea, yá que boscus o buscus en llatín ye una pallabra de la Edá Media, derivada probablemente de arbustus, so la posible influencia del xermánicu busk o bosk, que'l so orixe tamién ye desconocíu.
Otra teoría asemeyada ye que'l llatín vascu significa "del monte", procediendo agora del vascu modernu basoko, onde baso- significa monte, y -ko ye la terminación qu'indica posesivu/xenitivu. Teniendo en cuenta que basoko ye una pallabra del vascu modernu, que puede ser bien distintu fai 2.000 años, esta etimoloxía, qu'en tiempos foi popular ente los vascos, ta anguaño totalmente desacreditada polos investigadores.
thumb|300px|Anverso y aviesu de la moneda íbera cola inscripción Barscunes. P'añadir misteriu al orixe de la pallabra, delles monedes de los sieglos I y II e.C. que s'atoparon nel norte d'España llevaben la inscripción barscunes escrita en alfabetu íberu. L'orixe d'esti términu ye desconocíu, pudiendo ser tanto d'orixe vascu, como un apellativu usáu polos sos vecinos celtes o íberos. La ceca d'orixe nun ye segura, pero podría ser Pamplona o Rocaforte, área na que los historiadores creen que vivíen los vascos.
Anguaño créese que'l llatín vascu vien d'un raigañu vascu y aquitana emplegada por esos pueblos pa citase a sigo mesmos. Esti raigañu ye eusk-, que ye bien próxima al llatín vascu. Tamién esistió un pueblu aquitano al que los romanos llamaron ausci" y que paez venir del mesmu raigañu.
Vascos, euskaldunes y euskera Tradicionalmente en euskara o vascu, los vascos o falantes del euskara llamar a sigo mesmos en plural euskaldunak, en singular euskaldun, formáu pol raigañu euskal- ("Euskara o Vascu (llingua)") y el sufixu de tenencia -dun ("posesor"), lliteralmente significaría "posesor del euskara" o "el que tien el euskara", que se traduz al castellán como "vascofalante".
De la mesma, los falantes del euskara o euskaldunes ("euskaldunak") llamen al restu de los non falantes del euskara o falantes d'otros idiomes en plural erdaldunak, en singular erdaldun, formáu col raigañu erdal- ("Idioma ayenu o estrañu al euskara") y el sufixu -dun ("posesor"), lliteralmente significa "posesor del erdara" o "el que tien el erdara", nun hai una traducción exacta al castellán d'esti términu, el más cercanu seria "falante del erdara", y "erdara" son tolos idiomes esistentes salvo'l euskara. En euskara el términu "erdaldun" ye paecíu al del "bárbaru" que los antiguos griegos utilizaben pa denominar al restu de naciones o países que s'atopaben fora de la cultura helénica o'l mundu griegu, el so significáu yera daqué según "estrañu" o "estranxeru", daquién que nun falaba l'idioma griegu.
Hai que resaltar que non tolos vascos falen euskera (euskaldunak) y que non tolos que falen euskera son vascos (los non vascos qu'aprienden vascu son tamién euskaldunak). Pero'l términu "euskaldun" úsase (anque tea mal etimolóxicamente) tantu pa vascos que nun falen euskera, como pa vascos y non vascos que sí lo falen.
Nel sieglu XIX, Sabino Arana, pa remediar esta ambigüedá, acuñó un neoloxismu cargáu de sentíu políticu, la pallabra euskotar, en plural euskotarrak, que significa persona étnicamente vasca, fale o non vascu. Pero esti términu yá nun s'emplega na fala actual.
Tamién s'utiliza euskal herritar, que ye'l xentiliciu d'Euskal Herria.
Estes pallabres vasques son l'orixe del nome que los vascos usen pa designar la so llingua: euskara. Los investigadores modernos reconstruyeron la pronunciación y el vocabulariu del vascu antiguu, y Alfonso Irigoyen propón que la pallabra euskara procede del verbu "dicir" en vascu antiguu, que se pronunciaba enautsi (caltenida en formes verbales como'l vizcaín dinotzat, yo dígo-y 039;'), y del sufixu -(k)llabra ("forma (de faer daqué)"). Por tanto euskara significaría lliteralmente "forma de dicir", "forma de falar". Atópense evidencies d'esta teoría nel llibru Compendio Historial escritu en 1571 pol escritor vascu Esteban de Garibay, qu'escribió como nome nativu de la llingua vasca "enusquera". Sicasí, como la mayoría de les temes rellacionaes cola historia vasca, esta hipótesis nun ye totalmente segura.
Nel sieglu XIX, l'activista nacionalista vascu Sabino Arana pensó que'l raigañu orixinal de euzko yera eguzkiko ("del Sol", dando a entender una relixón solar). Y dende equí creó'l neoloxismu Euzkadi pal so supuestu País Vascu independiente. Esta teoría ta anguaño totalmente desacreditada, siendo la única etimoloxía seria la de enautsi y -(k) llabra, pero'l neoloxismu Euzkadi, na so escritura regularizada Euskadi, ye llargamente emplegáu en vascu y n'español.
Historia
Orixe de los vascos L'orixe de los vascos llevó a munches teoríes, dende la so llegada al País Vascu col Home de Cro-Magnon hasta l'orixe llexendariu de Tubal o'l parentescu con pueblos como los pictos, los habitantes de les Islles Britániques (especialmente irlandeses y galeses),http://news.bbc.co.uk/2/hi/wales/1256894.stm Xenes link Celts to Basqueshttp://www.eitb.com/irratia/euskadi-irratia/osoa/645218/irlandar-eta-britainiar-gehienek-euskal-herentzia-genetikoa-dute/ Irlandar eta britainiar gehienek euskal herentzia genetikoa dute. Euskadi Irratia. 2011ko apirilaren 27a. www.eitb.com etruscos, bereberes, etc. Estes teoríes pueden vese en Historia del País Vascu.
Edá Media Como asocede con casi tola mariña cantábrica, hai bien poques noticies históriques del País Vascu a partir del fundimientu del imperiu romanu y la invasión de los pueblos xermánicos.
Roncesvalles Nel añu 778 l'exércitu de Carlomagno sufrió un duru revés en Roncesvalles. Desconozse quién fueron los atacantes, y los historiadores remanen delles hipótesis. La primera diz qu'una coalición de vasconos y musulmanes; la segunda, una combinación de vasconos de dambes fasteres del Pirinéu. Una tercera, vasconos ultrapirenaicos descontentos col fortalecimientu del réxime francu en Aquitania. Hai otres que sostienen que fueron namái musulmanes, que ye la que canta la Cantar de Roldán.
==== Reconquistar Nel sieglu IX surde'l reinu de Pamplona, como una coalición de tribus vascones, y Iñigo Aresta (816-852) nomóse Buruzagien buruzagia (euskera: Xefe de xefes). Años más tarde, a empiezos del sieglu X, Sancho Garcés I foi coronáu como rei al formalizase la creación del reinu cristianu.
Casi tola parte occidental del actual País Vascu (Guipúzcoa, Vizcaya y Álava) foi alternativamente parte del Reinu de Navarra y del Condáu de Castiella (más tarde reinu y Corona de Castiella).
Los vascongados tomaron parte activa na Reconquista repoblando nuevos territorios y participando coles sos naves na conquista castellana d'Andalucía. Ente que los vasconos pal sieglu XIII dexaron de tomar parte activa en Reconquistar casi totalmente en perdiendo la frontera colos musulmanes.
Dende la Renacencia hasta'l sieglu XIX 200px|thumb|El Árbol de Guernica ye'l símbolu de les llibertaes vizcaines.
A principios del sieglu XVI la zona del norte de l'actual Navarra banciar# ente la so pertenencia a la floreciente Castiella o al reinu de la casa d'Albret, de corte francófilo. Asina Castiella (incluyíos los territorios del Señoríu de Vizcaya y Guipúzcoa) sumir y sofiten a aquellos que pulsien pola so pertenencia y anexón a Castiella. D'esta manera tres tomar de Pamplona poles tropes del Duque d'Alba en 1513, les Cortes nomen a Fernando'l Católicu rei de Navarra y este amiesta Navarra a Castiella. Navarra queda estremada en dos. La parte sur en manes castellanes y la parte norte como reinu independiente hasta ser absorbíu por Francia.
Marinos y esploradores vascos participen viviegamente na conquista d'América.
thumb|left|La España política en 1854, dempués de la primer guerra Carlista
N'España, mientres les varies guerres civiles que sufrió nel sieglu XIX, los fueros fueron defendíos polos tradicionalistes y nominalmente absolutistes carlistes, ente que los lliberales oponer a ellos. Les zones rurales de les Provincies Vascongadas y Navarra sofitaron a los carlistes, en cuantes que les zones urbanes manifestábense fieles a los principios del lliberalismu.
Historia moderna El Nacionalismu Vascu apaez a la fin del sieglu XIX.
En 1931 España convertir en República. Sicasí, los vascos tuvieron qu'esperar hasta l'entamu de la Guerra Civil Española pa consiguir un estatutu d'autonomía que solo tuvo 9 meses de vixencia.
Anque nun hai dulda de qu'una de les munches otomíes d'esa guerra foi'l Bombardéu de Guernica, que, nin siendo'l primeru nin el más grave, foi'l más conocíu mediáticamente, gracies al cuadru de Picasso.
En 1937 tropes del Eusko Gudarostea] del Gobiernu Autónomu Vascu rindir en Santoña a los italianos aliaos del Xeneral Franco. Considerando a Vizcaya y a Guipúzcoa "provincies traidores", Franco abolió los sos fueros, calteniéndolos en Álava y Navarra.
Dempués de la guerra diseñaron planes que dexaron un gran desenvolvimientu industrial nes provincies vascongadas.
Na década de 1960 apaeció un movimientu armáu independentista conocíu poles sos sigles ETA, que vienen d'Euskadi Ta Askatasuna, esto ye, "Euskadi y Llibertá". En 1981 hubo una dixebra dientro d'ETA pero hubo miembros que consideraron los adelantos democráticos desaparentes y siguieron col terrorismu.