Del griegu: σπηλαιου, spelaion que significa "cueva" y -loxía qu'indica estudiu o tratáu.
Considerada anguaño como un deporte más, nel que s'entamen incluso competiciones, lo cierto ye que la espeleoloxía tien los sos oríxenes na ciencia que nel sieglu XIX, entamó a estudiar les cavidaes naturales soterrañes y demás fenómenos asociaos a elles (el denomáu karst); esto ye, la so morfoloxía, estructura, propiedaes físiques, historia, formes de vida, los procesos polos que se formen (espeleoxénesis) y los cambios que tienen llugar nelles a lo llargo'l tiempu (espeleomorfoloxía).
Poro, la espeleoloxía nun ye a entendese ensin el componente esencial del descubrimientu y la esploración: la pura actividá físico-deportiva con un envís recreativu o competitivu, nun ye otro qu'una pieza más —y non precisamente la más importante nin la fundamental— de toles qu'integren l'actividá espeleolóxica.
Asina, na espeleoloxía mécense estremaes disciplines, rellacionaes cola práutica deportiva; pero tamién cola xeoloxía, hidroloxía, xeomorfoloxía, hidroxeoloxía ya xeoquímica (carauterístiques y formación de les cavidaes, espeleotemes, etc.); la climatoloxía; la bioloxía (la bioespeleoloxía estudia les formes de vida con estremada adautación al mediu soterrañu); la topografía (midida y representación gráfica de les cueves); l'arqueoloxía y paleontoloxía; la historia, la toponimia o la etnografía. En xunto, dengún d'estos estremaos aspeutos tien más pesu qu'otru. La hidroxeoloxía d'una cavidá nun ye más importante que'l so comportamientu climáticu; el so comportamientu climáticu nun ye más importante que la so fauna y la so flora; la so fauna y la so flora nun son más importantes que los sos xacimientos arqueolóxicos o paleontolóxicos; los sos xacimientos arqueolóxicos o paleontolóxicos tampoco nun son más importantes que la so historia, les sos lleendes o'l so propiu nome.
right|thumb|242px|Espeleólogu a la entrada d'una cueva Sicasí, l'actividá y l'estudiu del mediu soterrañu nun queda cincáu namái qu'a les cavidaes naturales: tamién los espeleólogos trabayen na esploración y l'estudiu de cavidaes artificiales, como nel casu les obres civiles antigües: mines, ruines soterrañes, tínganos, sumidorios y acueductos.
L'estudiu del mediu soterrañu desixe ser quien pa progresar nesi mediu, dominando los aperios y les téuniques qu'axuden a ello. D'esta miente, la espeleoloxía ufre una bayura d'atractivos a estremaos niveles, tanto lúdico-recreativos como científico-culturales, lo que fai d'ella una actividá percompleta.
Clases d'actividá espeleolóxica según la triba de cavidá o'l mediu nel que se desendolca
Espeleoloxía cársticu
Ye aquella que se desendolca en cavidaes d'orixe kársticu, esto ye, cavidaes escavaes por corrientes d'agua en macizos de roca caliar. Hai tamién cavidaes desendolcaes en macizos salinos, en conglomeraos, en yesos y otres variantes, pero toes elles tán orixinaes por un procesu de disolución de la roca encuallante. Estos procesos de disolución desendólquense muncho bien despacio, trescurriendo millones d'años hasta que se forma una cavidá. La espeleoloxía alpina ye'l máximu esponente d'esta clas d'actividá, polo xeneral desendolcada nes cavidaes allugaes nos grandes macizos cársticos de la Tierra (Cáucasu, Alpes, Picos d'Europa, Méxicu), nunes condiciones estremes de fondura, fríu y humedanza. Dientro la Península Ibérica, tola Cordelera Cantábrica y los Pirineos son un referente de primer orde mundial no que cinca a esta clas d'espeleoloxía, destacando les grandes cavidaes d'Asturies y los Picos d'Europa, que s'atopen ente les más fondes del planeta, perbaxo los 1.000 metros de fondura. L'actual récor mundial de fondura ta na cavidá denomada Krúbera-Voronya, nel macizu d'Arabika, n'Abḥasia (antigua república soviética na cuenca'l Mar Negru), con una fondura de -2.140 metros, siendo entá la única pente l'escasu centenar de cavidaes de más de 1.000 m. en perpasar los 2.000 m. de fondura.
Espeleomerguyu
Variante de la espeleoloxía que centra la so actividá na esploración de cavidaes somorguiaes. Munches de les cueves acaben en conductos tomaos pol agua. A partir d'esi puntu, denomáu "sifón", ye necesario recurrir a téuniques d'espeleomerguyu pa continuar cola esploración de la cavidá. Bien de veces faise preciso l'usu de mezcles con heliu (elementu), oxíxenu y nitróxenu (Trimix y Nitrox), p'amenorgar los llargos tiempos de descompresión y combatir la narcosis. Les grandes cavidaes somorguiaes abonden nos macizos cársticos de la Península'l Yucatán (Méxicu), Florida (EE.XX.) ya islles del Caribe, onde los grandes sistemes somorguiaos —dalgunos de más de 20 km de desendolcu, como Wakulla Springs, en Florida— reciben el nome de cenotes. Hai tamién grandes cavidaes somorguiaes n'Australia y les perfondes surdencies de mena vauclusiana nos macizos caliares de Francia central y na meseta norte castellana, n'España.
Espeleoastur ye un website asturianu dedicáu dafechu a la práutica d'estes dos clases d'espeleoloxía (cársticu y espeleomerguyu).
Espeleoloxía volcánico
La Vulcanoespeleoloxía ye la espeleoloxía que se desendolca en cavidaes d'orixe volcánicu, esto ye, les que son creaes pola llava fluyío d'un volcán mentanto una erupción. La mayor parte les cavidades volcániques fórmense nun periodu de tiempu curtiu, díes, meses o, como muncho, años, según dure la erupción volcánica. Les cavidaes volcániques más importantes atópense nes islles de Ḥawai (EE.XX.), Canaries (España) y tamién en dellos otros llugares, como Kenia.
Espeleoloxía glaciar
Ye la espeleoloxía que se desendolca nes cavidaes escavaes dientro los glaciares, formaes pola aición de disolución de l'agua y les presiones exercíes pola propia masa de xelu glaciar. Como nel casu la vulcanoespeleoloxía, les cavidaes glaciares fórmense nun periodu de tiempu percurtiu, que pue ser de díes, selmanes o meses. Pero, a la contra y nesti casu, les cavidaes asina formaes camuden dafechu y evolucionen a gran velocidá, lo que fai perabegoso la so esploración. A cambiu, la esploración d'estes cavidaes úfrenos una preciosa información sobro aspeutos climatolóxicos d'importancia global (cambiu climáticu).
Espeleoloxía urbano
Ye la espeleoloxía que se desendolca en cavidaes soterrañes de calter artificial, obra del home. Asina, nes ruines soterrañes, mines, tínganos, sumidorios y acueductos, como nel casu la denomada Cloaca Maxima , en Roma o los conductos soterraños de dómina romana so la ciudá de Tarragona.
Espeleoloxía recreativo y de competición
La recreativa, ye la espeleoloxía que se desendolca en cavidaes soterrañes yá esploraes, que mira de percorreles pol solu interés deportivu; nesta estaya, destaquen pola so popularidá ente los deportistes les denomaes "travesíes" (posibilidá de percorrer una cavidá yá esplorada entrando y saliendo per sitios estremaos). La espeleoloxía de competición ye una modalidá d'actividá físico-deportiva que tien llugar en rocódromos o instalaciones esparexaes al efeutu.
Les diferencies a nivel deportivu ente una y otra vienen daes pola necesidá d'adautación del espeleólogu al mediu au tien de movese. La mayor o menor sofisticación de los materiales y les téuniques emplegaos vien condicionada pola forma de progresión y les carauterístiques de la cavidá en cuestión.
Terminoloxía
N'esencia, l'actividá espeleolóxica consiste n'allugar, esplorar, estudiar, topografiar y/o visitar les cavidaes naturales soterrañes. Sólo aquellos que practiquen esta actividá destamiente puen ser calificaos d'espeleólogos.
Nel ámbitu anglosaxón, el términu “espeleoloxía” (speleology), tiende a designar aquelles fasteres más científiques d'esa actividá. Pola contra, colos términos caving (en Gran Bretaña) o spelunking (nos EEXX), desígnase la fastera más deportiva o lúdico-recreativa.
Clay Perry yá escribiera sobre un grupo de rapazos qu'esploraron cueves en Nueva Inglaterra (EEXX). Esti grupu, referíase a sigo mesmo como los spelunkers (amiyadores fonderos). Esti parez ser el primer términu usáu (anantia que los propios términos d'espeleólogu y espeleoloxía) nos EEXX. Alrodiu la década de 1950, spelunking foi un términu usáu en xeneral pa les esploraciones de cavidaes nel inglés americanu. Yera usáu ensin connotaciones positives o negatives, mentantu en Gran Bretaña siguíase usando'l términu caving ("dir de cueves"). Na década de 1960, el términu spelunking entamó a convertise en sinónimu d'aficionáu, asociáu a ropes d'algodón ya iluminación inadecuao. En 1985, Steve Knutson (editor dAmerican Caving Accidents) fixo'l distingu siguiente: [...] Notái que me mando del términu "spelunker" pa referime a dalguien non adiestráu y desconocedor de les téuniques modernes d'esploración y "caver" p'aquellos que sí lo son.Nel ámbitu les llingues romances, l'emplegu'l términu “espeleoloxía” tiende nos caberos tiempos a designar cuasi n'esclusiva la vertiente puramente deportiva o lúdico-recreativa de l'actividá. Poro, y dada la evolución los vezos sociales y l'incrementu de visites a cavidaes naturales soterrañes con fines namás que recreativos, incluso fomentaes con ánimo de lucru (empreses de turismu activu), dellos falantes francófonos ya hispanoamericanos (Méxicu), miren anguaño d'emplegar el términu “espeleísmu” (spéléisme) pa designar esta fastera puramente deportiva o lúdico-recreativa de l'actividá, mirando asina d'estremala de lo que ye la espeleoloxía propiamente dicha.
Historia de la espeleoloxía
La rellación del home coles cueves remóntase a los anicios mesmos de la nuesa especie. Les cavidaes naturales soterrañes fueron abellugu y santuariu yá pa los primeros grupos humanos. Pero hasta la revolución ilustrao del sieglu XVIII, l'averamientu a les cavernes nun va a empezar a facese fuera la tradición máxico-mítica que les arrodió en sieglos; y nun va ser fasta'l sieglu XIX, qu'entame la so esploración y estudiu sistemáticos dende presupuestos dafecho científico-deportivos.
El padre xesuita Athanasius Kircher (1602-1680) representa'l pasu de la representación máxico a la representación científico de les cavidaes. Escribe y teoriza na so obra Mundus Subterraneus (1655), partiendo de la so esperiencia como esplorador de les cueves la redolada'l volcán Vesubiu, cerca de Nápoles y de les cueves de Maredocle, en Palermo. Cola so teoría de los “corredores soterraños”, apunta la posibilidá d'una tierra güeca, teoría que ye a rastrease en científicos del so tiempu, como Edmund Halley (1656-1742) o Isaac Newton (1643-1727). Nesa dómina, la visión de les cavidaes soterrañes taba muncho bien influyida poles célebres anuncies que circulaben per Europa sobre grandes cueves, descrites n'estremaos panfletos y boletinos: les Grutes d'Arcy, en Francia (1549); les cavernes de Kent, n'Inglaterra (1571); les grutes de Steinbach, n'Alemaña (1608); les cueves d'Antiparo, en Grecia (1673). Pero fundamentales resultaron les noticies acerca les cueves de la Carniola, na rexón cárstica allugada ente les actuales Trieste (Italia) y Eslovenia, sobre les que'l cronista J.V. Valvasor publicara la so obra Slava vojvodine (1689). Y va ser nes cueves d'esta rexón eslovena (el kras), cola visita en 1818 del Emperador Franciscu I d'Austria a la yá entóncenes famosa cueva de Postojna Jama, onde s'allugue l'aniciu la moderna espeleoloxía, fía al empar de la renovación cultural qu'alita'l movimientu románticu y de la tradición científica qu'alluma la Ilustración.
N'América, los rellatos mitolóxicos indíxenes dan pasu al interés de los primeros cronistes hacia les cavidaes soterrañes, como'l flaire catalán Ramón Pané (s. XV-XVI) o el Padre José de Acosta (1540-1600), hasta llegar a l'averamientu llaicu representáu na obra d'Alexander von Humboldt (1769-1859), cola so esploración y descripción de la “Cueva del Guácharo” (Venezuela), en 1799.