250px|thumb|Mestizos de Lames xugando a la pelota y a los gallos, acuarela indíxena peruana anónima del sieglu XVIII parte del códiz español del relixosu Baltasar Martínez Compañón.
La pelota vasca ye un deporte universal practicáu de forma tradicional nel norte d'España y sur de Francia, especialmente País Vascu (España), habiendo sabíu guardar l'aportación d'otres civilizaciones. El mayor méritu consistió na adecuación del xuegu a les sos propies carauterístiques, apurriendo numberosos cambeos, creando nueves modalidaes, instalaciones y materiales de xuegu.
Los primeros documentos en faer alusión al xuegu son dellos testos franceses del sieglu XIII qu'asitien el so orixe en Francia, mentando dos variantes del xuegu: courte paume o palma curtia, practicáu pola nobleza y el cleru, y longue paume o palma llarga, practicáu pola población n'espacios abiertos.
Esti deporte xuégase principalmente n'España y Francia, anque tamién hai federaciones de pelota vasca n'Arxentina, Bolivia, Brasil, Canadá, Chile, Costa Rica, Colombia, Cuba, Ecuador, El Salvador, Estaos Xuníos, Filipines, Grecia, Guatemala, Países Baxos, India, Italia, Méxicu, Paraguái, Perú, Puertu Ricu, República Dominicana, Suecia, Uruguái y Venezuela. Al deportista que practica esti deporte denominar "pelotari".
Xeneralmente requier la participación de, siquier, dos xugadores o bien dos equipos qu'en llinies xenerales cuten por veces una pelota contra un muriu llamáu "frontis", hasta consiguir un tanto. La cancha na cual xuégase denominar frontón, esistiendo una variante denomada trinquete, que ye una cancha zarrada con un tejadillo llateral.
La Federación Internacional de Pelota Vasca (FIPV) reconoz cuatro modalidaes con un total de catorce especialidad oficiales. En dos d'elles participen les muyeres. Considérase modalidá el tipu de cancha onde se xuega, y especialidá lo que nella se practica. Les modalidaes y especialidaes oficiales son: En trinquete xugar a paleta con pelota de goma (homes y muyeres), a paleta con pelota de cueru, a mano (individual y por pareyes) y a xare (o share). En frontón de 36 metros (tamién llamáu frontón curtiu o paré esquierda) xugar a pala curtia, paleta con pelota de cueru y mano (individual y por pareyes) y paleta goma maciza. En frontón de 30 metros xugar a frontenis (homes y muyeres) y paleta con pelota de goma. En frontón de 54 metros (tamién llamáu frontón llargu o Jai Alai) xugar a cesta punta.
Amás de les modalidaes y especialidaes reconocíes pola Federación Internacional, esisten otres modalidaes y especialidaes que se practiquen de forma llocal.
Historia A lo llargo de la historia del mundu numberoses civilizaciones prauticaron distintos xuegos de pelota. Solíen competir individualmente, desenvolviéndose'l xuegu en praderíes convenientemente delimitadas; el xuegu dexaba la distracción y el desafíu personal. La pelota ye polo tanto un xuegu universal; les formes más codificadas del xuegu atópase n'América del Sur, Oriente Mediu o Europa Occidental. El Jeu de Paume, el xuegu del tamboril, el del cribu, son manifestaciones vives de los antiguos xuegos de pelota y la pelota vasca y el tenis son mandaos direutos d'aquellos xuegos.
La meyora del Imperiu Romano llevó al territoriu francés el xuegu denomináu pila. La so posterior evolución derivaría nel Jeu de Paume. Esti xuegu, que se practicaba nes praderíes y nes places de los pueblos, caltuvo'l so nome de paume (palma) magar el progresivu usu de diversos implementos de cuto. Los burgueses y aristócrates emplegaron guantes y raquetes.
Nel sieglu XII, de forma paulatina, aumenten los documentos que respuenden por la espansión del xuegu de la pelota. Na Edá Media rescampla que los palaciegus, la nobleza y los reis teníen los sos llamaos trinquetes. Ye Francia la pionera nel xuegu de la pelota, al respective de la posible semeyanza colos tiempos actuales, incluyendo dos modalidaes: "la longue paume" y la "courte paume".
Nos sieglos XII y XIV el xuegu de "paume" xeneralizar por toa Francia. A. de Luze, un estudiosu de la evolución pelotística, contabiliza nel añu 1933 la esistencia de más de 300 "tripots" o xuegos de pelota mientres los espacios de tiempu que van del XIII al XIV. Les primeres noticies del xuegu de "llongura asitiar al filu de la Revolución Francesa".
Nel sieglu XVII el xuegu de pelota preferentemente yera'l "xuegu de llargu" con guante o laxoa. Ye nel XIX, na so última década, cuando s'asitia les modalidaes más representatives de la pelota: mano, pala, remonte y cesta-punta, esportando estes modalidaes a gran parte del mundu. La cesta-punta va ser la modalidá que más se universalice. América convertir nel continente atopadizu del xuegu de pelota que los vascos lleven dientro de la so cultura.
Nel sieglu XX brota'l profesionalismo. Nel campu aficionáu les competiciones empecipiar en 1925. Granen los torneos de toa índole peruquier sol impulsu de los órganos federativos o empresariales, llegando a abrir frontones en Cuba, Exiptu y China, ente otros llugares. El frontón de Shanghai foi especialmente importante. L'afición estender nesti sieglu, anque les combadures cícliques amuesen dómines de rellumanza y decadencia.
Nel ámbitu "amateur" los campeonatos del Mundu, instauraos en 1952 en San Sebastián, alzar nel más importante eventu pelotístico. Ye un realcuentru, cada cuatro años, d'aquellos países que rinden cultu col mayor de los fervores al deporte de la pelota.
Modalidaes de pelota vasca thumb|240px|Frontón municipal de La Coruña. Denominar modalidá al tipu de cancha onde se xuega. En cada modalidá xuéguense de la mesma distintes especialidaes.
Frontón curtiu de 30 metros El llugar de xuegu llamáu frontón consta d'un frontis (paré frontera), paré esquierda, rebote (paré trasera) y cancha (suelu). La llongura del frontón ye de 30 metros; l'altu y l'anchu de 10 metros cada unu.
Les especialidaes que se xueguen nesti tipu de frontón son: Frontenis (masculín y femenín) Paleta Goma Arxentina (masculín y femenín)
Frontón curtiu de 36 metros Igual que l'anterior pero con una llongura del frontón de 36 metros.
Les especialidaes que se xueguen nesti tipu de frontón son: Mano Individual (masculín) Mano Pareyes (masculín) Paleta Goma Maciza Paleta Cueru (masculín) Pala curtia (masculín)
Frontón llargu de 54 metros o Jai Alai Igual que'l restu de frontones pero con una llongura del frontón de 54 metros.
Les especialidaes que se xueguen nesti tipu de frontón son: Cesta punta (masculín) Remonte (masculín) Pala llarga (masculín)
Trinquete thumb|right|300px|Trinquete antiguu (blancu) de Buenos Aires El trinquete ye un frontón de cuatro pared con una llongura de 28,50 metros. A lo llargo de la paré esquierda, del frontis al rebote estiéndese un tejadillo en planu inclináu. Debaxo d'esti tejadillo estiéndese una rede. El frontis xunir cola paré derecha por un allugamientu d'un planu inclináu.
Les especialidaes que se xueguen nesti tipu de frontón son: Mano individual (masculín) Mano pareyes (masculín) Paleta cueru (masculín) Paleta goma (masculín y femenín) Xare o Share (masculín) Paleta goma maciza
Especialidaes de la pelota vasca Denominar especialidá al tipu de ferramienta o implemento utilizáu pal xuegu, esto ye, a cada variante del xuegu que se práutica nes distintes modalidaes.
Pelota mano
thumb|160px|Pelotari de la especialidá de mano nel momentu del saque. La pelota a mano (esku pilota n'euskera) ye la especialidá de la pelota vasca na que se xuega utilizando namái la mano pa cutir la pelota. Ye la especialidá anguaño más popular n'España, onde esisten circuitos de pelotaris profesionales y nestos países ta consideráu'l xuegu de pelota vasca por antonomasia.
Pol so sentíu primitivu, al ser la forma natural de xugar a la pelota, ta considerada la especialidá básica de la pelota vasca, anque paradóxicamente como deporte profesional o espectáculu desenvolver con posterioridá a les especialidaes con ferramientes.
La especialidá de mano puede xugase en tres modalidaes: plaza llibre, trinquete y frontón curtiu; de forma individual (llamáu mano a mano o manomanista) o por pareyes.
La plaza llibre (una simple paré) ye la modalidá más antigua. Foi modalidá de competición nos primeros Mundiales, pero sumió con posterioridá de les modalidaes oficiales al practicase namái nel País Vascu Francés, onde la mayor parte de los pueblos caltienen esti tipu de cancha.
Nel País Vascu Francés tamién empezó a xugase a mano nos trinquetes nel postreru terciu del sieglu XIX. Los emigrantes vascu-franceses llevaron los trinquetes a Uruguái y Arxentina, onde yá surdieron grandes manistas a finales del sieglu XIX que pertenecíen colos vascu franceses. La modalidá de trinquete sigue siendo la más popular nel País Vascu Francés onde esiste un circuitu de pelotaris profesionales, llamáu "Elite Pro" d'esta modalidá.
Nel País Vascu español, sicasí, popularizóse otru tipu de cancha pal xuegu de mano, el frontón curtiu, que cunta con una paré esquierda. A empiezos del sieglu XX esistíen yá pelotaris profesionales de mano en frontones de paré esquierda, calteniéndose la tradición de forma ininterrumpida hasta l'actualidá. El xuegu de mano n'España, estendíu principalmente por País Vascu, Navarra, Aragón, La Rioxa y Castiella (Burgos, Soria), xugar nesti tipu de cancha y foi bien popular a lo llargo de tol sieglu XX. Anguaño esiste un circuitu profesional, la Lliga d'Empreses de Pelota a mano, que cunta nestes rexones con muncho siguimientu y repercusión mediática, enforma mayor que cualesquier otra especialidá de la pelota vasca.
Foi relativamente común que pelotaris especializaos nuna o otra modalidá probaren suerte con mayor o menor ésitu na otra. Dellos pelotaris vascofranceses, formaos nel trinquete, llograron reseñables ésitos nel frontón de paré esquierda, y de manera análoga pelotaris de paré esquierda compitieron con ésitu con trinquetistas profesionales.
N'América la pelota a mano nun tien la repercusión que tien n'España o Francia, anque surdieron delles figures, especialmente nel trinquete, como'l mexicanu Alfredo Zea o'l cubanu Waltari Agustí.
Paleta goma maciza
Trátase de la modalidá más practicada n'España (Navarra, País Vascu y La Rioxa) y en Francia.
Pelota paleta
La pelota paleta o pelota arxentina ye una variante de la pelota vasca aniciada na Arxentina a empiezos del sieglu XX, de práutica xeneralizada nesi país. Carauterizar por utilizar una pala de madera llamada paleta, con forma de paleta vacuna, por cuenta de que orixinalmente usóse como pala la paleta proveniente del vacunu.Sehter, Aarón. "Historia de la paleta arxentina" , Varela en Rede."Paleta. Orixe del Xuegu", Club Rosarino de Pelota.
Prauticar en dos especialidad (paleta goma y paleta cueru), según empléguese pelota de goma o de cueru. Caúna d'elles con dos modalidaes. De la mesma, una d'elles almite prueba masculina y femenina. En total suman cinco pruebes posibles:
Pelota goma, frontón 30 m, masculín Pelota goma, trinquete, masculín Pelota goma, trinquete, femenín Pelota cueru, trinquete, masculín Pelota cueru, frontón curtiu, masculín
La so invención atribúyese-y unánimemente na Arxentina a Gabriel Martirén, el Sardina, un inmigrante d'orixe vascu francés, aniciáu primero en Burzaco, onde instaló un tambo llecheru y dio orixe a la pelota paleta en 1905, pa camudase depués a Diego de Alvear, provincia de Santa Fe. Martirén instaló "canches" o frontones onde se prauticó la pelota paleta con ampliu espardimientu ente los gauchos que trabayaben na llechería. Mientres dellos años apostar na Arxentina la Copa Gabriel Martirén de pelota paleta, en memoria de quien ye consideráu'l so inventor.
En Irún atribuyóse-y la invención a Francisco Marticorena, un inmigrante d'orixe vascu, natural d'Irun, quien s'anició en Buenos Aires, onde daría orixe a la paleta en 1915.
Cesta Punta
thumb|Dania Jai Alai.