El campu de concentración d'Auschwitz (n'alemán, «Konzentrationslager Auschwitz») foi un complexu formáu por diversos campos de concentración y estermín de l'Alemaña nazi asitiáu nos territorios polacos ocupaos mientres la Segunda Guerra Mundial. Entendía Auschwitz I —el campu orixinal—, Auschwitz II-Birkenau —de concentración y estermín—, Auschwitz III-Monowitz —campu de trabayu pa la IG Farben— y 45 campo satélite más.
Asitiáu n'Oświęcim a unos 43 km al oeste de Cracovia, foi'l mayor centru d'estermín de la hestoria del nazismu, onde se calcula que fueron unviaes cerca d'un millón trescientes mil persones, de les cualos morrieron un millón cien mil, la gran mayoría d'elles xudíes (el 90 %, aproximadamente un millón), anque tamién tienen de cuntase a prisioneros de guerra, disidentes al réxime, etc.
Na puerta d'entrada a unu de los diversos campos que componíen el complexu (Auschwitz I) puede lleese el lema n'alemán Arbeit macht frei («(El) Trabayu llibera»), col que recibíen a los deportaos les fuercies de les SS que taben a cargu del centru mientres el so periodu de funcionamientu, dende la so apertura'l 20 de mayu de 1940 hasta'l 27 de xineru de 1945, cuando foi lliberáu pol exércitu soviéticu.
So la supervisión de Heinrich Himmler, tuvo dirixíu pol oficial de les SS Obersturmbannführer Rudolf Höss hasta'l branu de 1943, reemplazáu darréu por Arthur Liebehenschel y Richard Baer. Höss, prindáu polos aliaos, daría testimoniu nos xuicios de Núremberg primero que lo procesaren y condergaren a muerte por ahorcamiento en 1947 delantre del crematoriu d'Auschwitz I. Liebehenschel foi tamién xulgáu por un tribunal polacu y executáu en 1948. Baer llogró safase y vivir so una identidá falsa en Hamburgu, hasta que foi reconocíu y arrestáu. Suicidar na prisión poco primero de empecipiase'l so procesu en 1963.
En 1947 n'Oświęcim foi fundáu'l Muséu estatal Auschwitz-Birkenau. El Muséu ye un monumentu de crímenes de guerra alemanes en Polonia ocupada y engloba los dos campos de concentración Auschwitz I y Auschwitz-Birkenau. La Unesco declarar Patrimoniu de la Humanidá en 1979 como unu de los llugares de mayor simbolismu del Holocaustu o Shoah.
Carauterístiques thumb|230px|Vista aérea. Hubo tres campos principales y 39 campos subalternos.
Los trés campos principales fueron: Auschwitz I, el campu de concentración orixinal que sirvía de centru alministrativu pa tol complexu. Nesti campu morrieron cerca de 70 000 intelectuales polacos y prisioneros de guerra soviéticos. Auschwitz II (Birkenau), un campu d'estermín y el llugar onde morrieron la mayor parte del más d'un millón de víctimes del campu. Nesta seición yeren allugaes les muyeres. Auschwitz III (Buna - Monowitz), utilizáu como campu de trabayu esclavu pa la empresa IG Farben.
Historia
thumb|left|230px|El campu de concentración en 2003.
L'Alemaña nazi construyó a partir de 1940 dellos campos de concentración y un campu d'estermín en Auschwitz que, al igual que'l restu de los campos de concentración, taben alministraos poles SS, sol mandu de Heinrich Himmler. Los comandantes del campu fueron Rudolf Höss hasta'l branu de 1943, al que siguieron Arthur Liebehenschel y Richard Baer.
Auschwitz yera una población cercana a Katowice, na confluencia de los ríos Vístula y Sola, na Alta Silesia, rexón que fuera vencida a Polonia nel Tratáu de Versalles y qu'en 1940 tenía unos 1400 habitantes, la metá d'ellos xudíos. L'Alta Silesia yera una de les rexones que se diben a anexonar al Reich dempués de la invasión alemana de Polonia de 1939, pero al tar altamente industrializada nun yera en gran parte fayadiza pa la xermanización a base de colonos granxeros que teníen prevista les autoridaes nazis pa los nuevos territorios. En consecuencia Auschwitz foi concebíu, en primer instancia, como un campu de tránsitu pa someter a la población polaca que tenía de ser utilizada como mano d'obra semiesclava.
El 27 d'abril de 1940 Himmler decidió la creación del campu, y nomó el día 30 a los so primera comandante, el SS-Obersturmbannführer Rudolf Höss. Höss fíxose cargu del mandu a partir del 4 de mayu,Rees da la mesma fecha del 30 d'abril como la de toma de posesión, Friedländer afirma que se fixo cargu del campu'l 4 de mayu. y el so primer cometíu foi la construcción de les instalaciones a partir d'unos barracones del Exércitu polacu, sobre unos terrenos dedicaos a l'adomadura de caballos. Los primeros internos d'Auschwitz fueron 30 criminales alemanes procedentes de Sachsenhausen cola cuenta de convertise nos primeros kapos del recintu, y 728 prisioneros políticos polacos que llegaron el 14 de xunu dende Tarnów. Tanto'l sistema de kapos como'l famosu lema Arbeit macht frei («El trabayu va faevos llibres») fueron importaos por Höss a partir de la so esperiencia en Dachau, el so primer destín nel sistema de campos nazi. thumb|derecha|230px|El primer tresporte de prisioneros a Auschwitz na estación de Tarnów.(14 de xunu de 1940)
El primer cambéu importante nes funciones pa les que taba destináu'l campu producióse en setiembre de 1940 cuando Oswald Pohl realizó una visita d'inspección al nuevu campu. Pohl yera xefe de la Oficina Central d'Alministración y Economía de les SS (SS-WVHA, poles sigles n'alemán de SS-Wirtschafts-Verwaltungshauptamt) y taba interesáu na esplotación de les cercanes canteres de grava y arena, polo qu'ordenó a Höss qu'aumentara la capacidá del campu añadiendo un pisu a los barracones esistentes. Pocu dempués, en payares de 1940, Himmler y Höss decidieron poner en marcha proyeuto d'investigación y esplotación agrícola. Dambos taben interesaos na agronomía y entamaron, ente otra coses, la construcción de llaboratorios, el drenaxe de banzaos y la cría de ganáu. Sicasí, l'allugamientu d'Auschwitz, na confluencia de dos ríos, convertir nun llugar pocu prometedor pa tales propósitos y bien propensu a les llenes, a pesar de lo cual esta actividá nunca foi abandonada y miles de prisioneros morrieron intentando abrir canales o enriando ríos.
Cerca de 6500 miembros de les SS sirvieron en Auschwitz realizando pequeñes o grandes xeres coles mires de llograr la denomada solución final al problema xudíu» o «cuestión xudía». La mayoría d'ellos sobrevivieron a la guerra. Coles primeres prisioneres, llegaron tamién les primeres vixilantes al campu en marzu de 1942 treslladaes dende'l campu de Ravensbrück, n'Alemaña. El campu femenín foi camudáu a Auschwitz Birkenau n'ochobre de 1942, y María Mandel foi nomada xefa de vixilancia. Cerca d'un total de 1000 homes y 200 muyeres de les SS sirvieron de vixilantes en tol complexu d'Auschwitz. D'ente tolos funcionarios, solamente 750 fueron llevaos a xuiciu, cuasi toos en rellación con crímenes contra la población polaca. Höß dio una descripción detallada del funcionamientu del campu mientres el so interrogatoriu nos Xuicios de Núremberg, detalles que complementó na so autobiografía. Höss foi executáu en 1947 enfrente de la entrada al crematoriu d'Auschwitz I.
Dende 1940, Witold Pilecki, un soldáu de l'Armia Krajowa (organización de resistencia polaca a la ocupación nazi) foi voluntariu pa ser lleváu como prisioneru a Auschwitz y llogró una considerable cantidá d'información que foi llevada a Varsovia y dellí a Londres. Per otra parte, los aliaos teníen información aérea detallada de los campos dende mayu de 1944. Dos prisioneros fugaos (Rudolph Vrba y Alfred Wetzler) axuntaren descripciones precises y mapes que llegaron a los aliaos mientres el branu de 1944. El 13 de setiembre de 1944, bombarderos de los Estaos Xuníos atacaron la fábrica de Buna Werke acomuñada con Auschwitz III, destruyéndola parcialmente.
El 17 de xineru de 1945, ante la inminente llegada de los soviéticos, el personal nazi empecipió la evacuación d'Auschwitz con direición al oeste de Loslau. La mayoría de los prisioneros tuvieron de colar escontra l'oeste. Aquellos demasiáu débiles pa caminar fueron dexaos tras. Cerca de 7600 prisioneros fueron lliberaos pol Exércitu Coloráu'l 27 de xineru de 1945.
Mientres los años de funcionamientu del campu, cerca de 700 prisioneros intentaron escapar del mesmu, de los cualos solo 300 llograr. La pena aplicada por intentu de fuga yera xeneralmente la muerte por inanición, y les sos families yeren arrestaes ya internaes en Auschwitz pa ser exhibíes como alvertencia a otros prisioneros. El númberu total de muertes producíes en Auschwitz ta inda n'alderique, pero envalórase qu'ente un millón y un millón quinientes mil persones fueron esterminaes ellí.
En xineru de 1945, les tropes soviétiques entraron a Auschwitz y lliberaron a los prisioneros que quedaben, en gran parte a los que taben confinaos na enfermería y los que nun tener yá les facultaes físiques para trate envolubraos nes marches de la muerte.
Auschwitz I thumb|Auschwitz, alambraes. thumb|left|Benitu XVI visitando Auschwitz cuando yera papa n'exerciciu. Auschwitz I foi'l centru alministrativu de tol complexu. Empezar a construyir en mayu de 1940, a partir de barraques de lladriyu del exércitu polacu. Los primeros prisioneros del campu fueron 728 presos políticos polacos de Tarnów. El campu foi utilizáu primero pa internar miembros de la resistencia ya intelectuales polacos; más palantre llevaron ellí tamién prisioneros de guerra soviéticos, presos comunes alemanes, elementos «antisociales» y homosexuales. Dende'l primer momentu llegaron coles mesmes prisioneros xudíos. El campu allugaba xeneralmente ente 13 000 y 16 000 prisioneros, cifra que llegó a 20 000 en 1942.
La entrada d'Auschwitz I tenía les pallabres Arbeit macht frei, «el trabayu fai llibre». Dicha inscripción foi robada por cinco desconocíos el vienres 18 d'avientu de 2009 y recuperada pola policía apenes cuatro díes dempués.http://www.lanacion.com.ar/1214100-recuperen-el cartelu robáu-del campu-de-auschwitzLos prisioneros del campu salíen a trabayar mientres el día pa les construcciones o'l campu, con música de marcha tocada por una orquesta.
Les SS xeneralmente escoyíen prisioneros, llamaos kapos, pa supervisar al restu. Tolos prisioneros del campu realizaben trabayos, y sacante nes fábriques d'armes, el domingu acutar pa llimpieza, duches, y nun s'asignaba trabayu. Les perdures condiciones de trabayu, xuníes a la desnutrición y poca hixene, faíen que la tasa de mortalidá ente los prisioneros fuera bien alta.
El bloque 11 d'Auschwitz I yera «la prisión dientro de la prisión»; ellí aplicábense los castigos. Dalgunos d'ellos consistíen n'encierre per dellos díes nuna celda demasiáu pequeña pa sentase, esisten 4 celdes d'un metru cuadráu les cualos aportaben a ocupaes hasta por cinco prisioneros al empar. Otros yeren executaos, colgaos o dexaos morrer de fame.
En setiembre de 1941, les SS realizaron nel bloque 11 les pruebes del gas Zyklon B nes que morrieron 850 prisioneros polacos y rusos. Les pruebes fueron consideraes esitoses y en consecuencia construyeron una cámara de gas y un crematoriu. Esta cámara de gas foi utilizada ente 1941 y 1942, pa depués ser convertida nun abellugu antiaéreo.
La primer muyer llegó al campu'l 26 de marzu de 1942. Ente abril de 1943 y mayu de 1944 llevar a cabo experimento d'esterilización sobre muyeres xudíes nel bloque 10 d'Auschwitz I. L'oxetivu yera desenvolver un métodu senciellu que funcionara con una simple inyeición pa ser utilizáu cola población esclava. El Dr. Josef Mengele esperimentó con ximielgos nesti mesmu complexu. Cuando un prisioneru nun se reponía rápido, solía ser executáu aplicándo-y una inyeición letal de fenol.
El campu chamizu creóse'l branu de 1943 por órdenes de Himmler. Taba allugáu nel bloque 29, llamáu Frauenblock, y utilizábase pa premiar a prisioneros privilexaos. Los guardias escoyíen prisioneres polaques pa esti campu, pero podíen aceptar «voluntaries» atraíes poles meyores condiciones alimentarias.
Auschwitz II (Birkenau)
thumb|310px|Les ruines de Birkenau.