Los tocarios fueron los falantes d'un idioma indoeuropéu qu'habitaron más al este na Antigüedá, poblando la cuenca del Tarim no que güei ye la Rexón Autónoma Uigur de Sinkiang, nel oeste de l'actual República Popular China. La so peculiar cultura estender dende cerca del 1800 e. C. hasta finales del primer mileniu de la nuesa era. La so llingua conozse como tocariu.
Esiste ciertu tracamundiu na historiografía tradicional en redol al términu "tocariu", que paez usase pa designar a dos pueblos distintos. Los tocarios puramente dichos, que falaben una llingua "centum" y taben asitiaos na cuenca del Tarim, paecen ser identificables col pueblu denomináu wusun nes fontes chines. Per otra parte, el términu "tocariu" foi usáu polos árabes pa referise a un pueblu iraniu que fundó'l Imperiu kushán nel norte d'India, y que podría ser identificable col pueblu denomináu nes fontes chines como yuezhi (yüeh-chi).
Arqueoloxía y protohistoria
A partir de los años ochenta del sieglu XX, el descubrimientu de cuerpos humanos momificados naturalmente pol secañu del Turquestán Oriental (l'actual Sinkiang) evidenció que yá ente'l IV mileniu e.C. y principios del II mileniu e.C. esistía nesi estensu territoriu una población d'aspeutu caucásicu, munchos de que los sos individuos yeren de pelos rubios o pelirroxos y de güeyos claros. La esistencia de población con estes carauterístiques conocer dende faía enforma tiempu por cuenta de que yera citada por fontes chines, que la asitiaben na cuenca del Tarim y en Zungaria.
Un artículu presentáu polos arqueólogos Hemphill y Mallory en 2004 llegó a les siguientes conclusiones:
Sicasí, otra teoría envalora que los establecimientos de la cuenca del Tarim y la cuenca de Turpán fueron aniciaos por pueblos de les estepes y de los montes allugaos darréu al norte y al oeste del Asia Central. Tales pueblos son rellacionaos cola cultura Afanasevo y la cultura Andrónovo; dambos grupos colonizadores esplotaríen los ambientes del Tarim y de Turpan entemeciendo les sos maneres de producción agrícola.
La cultura Afanasevo, formada na periferia oriental del continuum de la zona de los llinguaxes indoeuropeos, tuvo'l so centru al norte de los mares Negru y Caspiu, y —según la teoría de J. P. Mallory y Victor H. Mair (2000)— nella atoparía l'orixe del llinguaxe tocariu.
Los analises de los productos testiles correspondientes a les momies del Tarim amuesen ciertes semeyances coles civilizaciones europees de la Edá del Fierro europea (por casu, con La Tène) dataes escontra'l 800 e. C.; inclúin tales testiles el texíu cruciáu de sarga, llamáu n'inglés twill y el tartán.
Les momies femenines lleven un tipu de falda bien similar a les que s'atopen calteníes en xacimientos de la Edá del Bronce Nórdico. Equivocadamente, yá que munches d'estes momies vistíen el tipu de tela llamáu tartán, dalgunos supunxeron y suponen que se trataba de poblaciones celtes. Los estudios xenéticu y llingüísticu desmienten la exactitú de tales aseveraciones.
Lo más probable ye que se trate de poblaciones con oríxenes paleoeuropeos: nel cuartu mileniu e.C. esistíen al norte del mar Negru tales poblaciones paleoeuropeas a les cualos dellos investigadores venceyen direutamente cola llamada cultura de los kurganes (o cultura Kurgan) o cola yá referida cultura Afanasievo. Nel segundu mileniu e.C. llevantar nes cercaníes del llagu Lop Nor la necrópolis llamada Qäwrghul, correspondiente al antiguu reinu tocariu de Kroraina. En tal necrópolis atópense individuos con carauterístiques somátiques paleoeuropeas. Estes poblaciones paleoeuropeas espublizar nel tercer mileniu e.C. hasta la cuenca alta del Yenisei nel sur de Siberia.
Sía comoquier nun puede identificase darréu a tales paleoeuropeos cola cultura llamada de los tocarios. Tal cultura tocaria surdiría, a partir de poblaciones paleoeuropeas, tres una llarga evolución y constituyíu los sos elementos más carauterísticos na serie d'oasis de riego de la cuenca del Tarim yá en tiempos históricos.
Los chinos caltuvieron en rellación al pueblu tocariu pervalibles testimonios nos sos escritos antiguos, pero nun s'atopen en tales escritos indicaciones clares respectu al llamáu idioma tocariu. Per otra parte la historia china empieza a ser tal a partir de Torca Qian, de cuenta qu'antes de tal historiador, según la hestoria escrita china nun esiste como tal, menos entá puede esistir dende les fontes chines una hestoria de los tocarios. Sía que non les cróniques chines estremen cinco parcialidad yuezhi: les de los Xiemí, Guishuang, Shangmi, Xidum y los Dümi. De los cinco parcialidaes, la de los Guishuang sería la más renomada.
Tuvo d'esperase a que se produxeren les espediciones arqueolóxiques d'principios del sieglu XX pa saber a ciencia cierta que'l tocariu yera un idioma indoeuropéu (Ver idioma tocariu). Les espediciones empobinaes pol inglés Aurel Stein, los alemanes Albert Grünwedel y Albert von Le Coq, el francés Paul Pelliot, xunto a otros xaponeses y ruses dexaron el descubrimientu de numberoses ruines y covarones que dieron gran información al respective de los tocarios, cuantimás los de la dómina budista.
Les fontes chines antigües menten la esistencia de los quanrong (quan: ‘perru', rong: ‘bárbaru del oeste') nel país de los Sables Móviles (el desiertu de Takla Makan). Estos quanrong yeren pregueros y teníen carauterístiques guerreres (combatíen a caballu usando l'arcu y la flecha). El rei Mu de la dinastía Zhou, que reinó de 1001 a 967 e. C. (según la cronoloxía tradicional china), atacó-yos n'el so propiu territoriu y prindó a cinco de los sos reis, lo que demuestra que pa esa dómina los quanrong (depués yuezhí) nun formaben un Estáu únicu.
Esisten delles razones pa suponer que los quanrong yeren n'efeutu los tocarios, o los sos ancestros direutos. Por casu, tantu pa los llamaos quanrong como pa los tocarios (y esto ta comprobáu fehacientemente ente los tocarios kuchianos) el color blancu tenía una simboloxía mística asociada a la deidá solar. Tamién ente los quanrong y los tocarios señálase la esistencia de llacuaes nos cualos una sola moza sirvía de beber y comer a dellos homes. Según Georges Dumézil tales llacuaes seríen rituales místicos amestaos a la cuestión de la inmortalidá o la busca d'una eterna mocedá.
Poro, puede almitise que los tocarios topar na Cuenca del Tarim siquier dende'l sieglu X e. C., deducción compatible cola de los oríxenes paleoeuropeos d'esti pueblu.
Sicasí, los habitantes de la Cuenca del Tarim nel primer mileniu e.C. yá nun son de tipu puramente paleoeuropeo. Mientres un llargu periodu produciríase una fuerte mixogénesis; los tocarios del periodu búdico yeren nacíos de tal fusión.
El territoriu de los tocarios thumb|Figures tocaries de les cueves de Kizil en Sinkiang, sieglu III – sieglu VIII. El nucleu históricu de la civilización tocaria foi l'actual Sinkiang, más esautamente esta civilización espolletó na cuenca del Tarim. El territoriu en cuestión yera estepario yá fai cuatro mil años, desenvolviéndose importantes ciudaes nos oasis. El repartu de les más importantes anguaño conocíes ye d'este a oeste'l siguiente: Hami, Turfán (o Turpán), Karachahr, Kucha, Aksui y Kashgar (téngase en cuenta que casi toos estos topónimos son bien posteriores al poblamientu tocariu). Toles ciudaes reseñaes resultaron capitales de reinos tocariu. Otres ciudaes y otros reinos —entá más ignotos— esistieron nel sur de la Cuenca del Tarim pero sumieron ante la meyora de los sables. Esta civilización nun tener un Estáu unificáu tocariu debíu principalmente a les grandes distancies esistentes ente los oasis.
La Ruta de la seda percorría la Cuenca del Tarim hasta l'antigua llende occidental chinu nes Puertes de Lulán. Los oasis nos cualos vivíen los tocarios yeren jalones o etapes obligaes de tal ruta, de cuenta que los pueblos tocarios, de la que cultivaben les sos tierres fértiles, viéronse beneficiaos col comerciu que por ella se desenvolvía. Non yá mercancíes escurríen d'un estremu al otru de Eurasia per tal ruta, sinón —quiciabes lo más importante—información en forma de traces culturales (por casu: artes, relixones, formes d'escritures, etc.).
Escontra'l branu del añu 629 d. C. el célebre monxu budista chinu Xuanzang dirixir a la India travesando territorios tocarios. Al respective de unu de los principales reinos d'esti pueblu, el reinu de Kucha, refier: «El suelu ye favorable al sorgu coloráu y al trigu, produz amás el raigañu llamáu gengtao (probablemente'l ginseng), vides, granaes, gran cantidá de peres, duraznos y almendres. Atópense mines d'oru, cobre, fierro, plomu y estañu».
Al sur de Karachahr o Karashahr topábense importantes mines de plata usaes pal acuñamientu de monedes. Poco tiempu dempués del añu 400 d. C., otru viaxeru chinu, Zhimeng, rellata qu'en «la ciudá de Kucha esisten altes torres y palacios de dellos pisos decoraos con oru y plata». Los chinos quedaron embelesados pol magníficu palaciu real de tal ciudá, onde les sales taben ricamente exornadas con oru, jade y langgan. El langgan sería una variedá colorada de jade que les poblaciones de la Cuenca del Tarim vendíen a China. De tales magnificencies namái resten dellos escritos y ruines.
El tocarólogo Douglas Q. Adams envaloró qu'escontra'l sieglu VIII d. C. namái'l reinu de Kucha (y los sos vasallos) tenía una superficie d'aproximadamente 140.000 km² y una población de 450.000 habitantes (aproximadamente la mesma cantidá que na Inglaterra d'entós). Nos testos chinos la ciudá capital de tal reinu yera llamada Yiluolu y a tal ciudá envalorábenlu una circunferencia de casi 10 km.
El nome tocariu»
Escontra'l 176 e. C. pueblos mongoles atacaron a los reinos de la Cuenca del Tarim, abellugaos d'esos reinos colaron masivamente escontra la Bactriana y actuales territorios del Kirguistán, y Afganistán, ye por esti motivu que nel sieglu II e. C. los griegos atopar y dan-yos el nome de τóχαροι (tokharoi), d'ellí'l llatín tocharii (en singular tocharius). Dellos testimonios de tal apelativu griegu atópense documentaos por Estrabón (11.8.2) y depués por Ptolomeo (6.11.6); esti postreru llamábalos 039;'tagouraioi). Agora bien, Thagurus yera'l nome que na Antigüedá los llatinos dáben-y a la Serindia (ye dicir al territoriu principal percorríu pola Ruta de la Seda). Este mesmu territoriu yera llamáu Tukaras o Tusharas (en sánscritu) y El to-hu-lo (en chinu). La instalación d'esti pueblu na Bactriana fizo que tal territoriu fuera denomináu polos perses Tojaristán, y tamién como foi conocíu como Tokaristán o Tokaria mientres tol primer mileniu de la era cristiana. Aquel día un testu en turcu designa a la llingua falada en dichu país como twqry.
El nome tocariu, entós, paez se-yos dau polos griegos probablemente a partir de fontes hindús o perses. Sicasí, los hindús —que carecieron la so invasión y la instalación d'un imperiu apoderáu por esti pueblu— llamáronlos 039;'kushán o kushan, ye probable que'l nome hindú sía más próximu al nome qu'a sigo mesmos aplicábense nesa dómina los tocarios.
N'efeutu, el nome tocariu nun correspuende al nome que se daben los tocarios del importante reinu de la Cuenca del Tarim, que la so capital taba na ciudá entá güei llamada Kusha o Kucha.
Por cuenta de testos d'esti reinu sábese que'l xentiliciu singular qu'usaben yera'l de kushiññe. Per otra parte l'antiguu nome de la ciudá de Turfán foi Kushí o Gushí. Según dellos investigadores, los tocarios —o parte d'ellos— autodenominábense arcia y vas ser (lo cual esplicaría un pocu l'apellativu to-caroi o depués tocariu que-yos dieron los griegos), por tal motivu dizse que'l so territoriu ancestral foi llamáu Serica pasando, por metonimia, depués tal nome a ser aplicáu polos europeos a China col significáu de ‘país de la seda'. El nome Kushan xeneralizaríase (acasu substituyendo en gran midida al de Arcia), cuando nel sieglu I e. C. la parcialidá guishuang tresformar na predominante.