El reinu d'Aragón (n'aragonés: Reinu d'Aragón) naz en 1035, pola unión de los condaos d'Aragón, Sobrarbe y Ribagorza na figura de Ramiro I. va enllargar hasta 1707, cuando Felipe V promulgó los Decretos de Nueva Planta, polos que'l reinu integrar nel Reinu d'España.
Historia
Orixe: El condáu d'Aragón
El matrimoniu d'Andregoto, fía del conde Galindo II d'Aragón, col rei García Sánchez I de Navarra, condució a la unión de dambes entidaes polítiques. El Condáu d'Aragón siguió calteniendo una cierta personalidá que fuera reforzada pol renacer de la vida monástica y la organización d'una diócesis coincidente coles llendes del condáu.
En 1035 Ramiro, fíu natural de Sancho III de Navarra y baiulus del condáu d'Aragón, incorporó a ésti los condaos de Sobrarbe y Ribagorza, que tuvieren sol gobiernu del so hermanu Gonzalo. Fináu Sancho, el condáu biforcar del reinu navarru y constituyóse en reinu separáu. Llindáu a los valles pirenaicos y vecín del más poderosu reinu navarru y de la importante Taifa de Zaragoza, l'aumentu de la población y la sede de tierres pa los sos habitantes empuxáben-y a espandise, magar la so debilidá militar inicial.
La llexitimidá de la nueva dinastía llograr los reis Sancho Ramírez y Pedru I al poner el reinu sol amparu de la Santa Sede. Asina'l Reinu d'Aragón pasó a formar parte de los estaos occidentales. La donación del reinu al papa realizar Sancho Ramírez nel 1068, pa tratar de reforzar la so posición ante los sos contrarios vecinos, n'ocasiones coligados contra él.
Sieglos XI-XII: Espansión del reinu La proyeición de Ramiro I para reconquistar de la tierra llana viose devasada en demasía polos sos inmediatos socesores.
El rei de Navarra Sancho Garcés IV foi asesináu pol so propiu hermanu en 1076. Los navarros, nun queriendo ser gobernaos pol fratricida, escoyeron pol so rei a Sancho Ramírez d'Aragón —primu del fináu—, quien incorporó la corona de Pamplona a la d'Aragón. El reinu navarru quedó estremáu ente Llión-Castiella y Aragón; este recibió los principales territorios, incluyida la capital navarra, y triplicó el so territoriu, anque en cuenta de almitir la supremacía teórica castellanu-lleonesa. Pa celebrar la espansión, Sancho fundó a la ciudá de de Jaca, onde pasó a morar y a onde treslladó l'obispáu mozárabe de Uesca nel 1077. Como controlaba les tierres altes qu'atestaben col Ebro pel norte, pudo entamar diverses incursiones, principalmente contra la taifa zaragozana, y tratar d'espandise escontra'l llanu, fundamentalmente a lo llargo de los valles d'Aragón, Sobrarbe y Ribagorza. Pa compensar la falta de soldaos necesaria pa la espansión territorial, trató de traelos del sur de Francia. La espansión, sicasí, foi lenta y realizóse n'especial por aciu la conquista de puntos estratéxicos, como Graus nel 1083 y Ayerbe, pola mesma dómina. Les meyores escontra'l sur acelerar a finales de sieglu, tantu pola falta de sofitu d'Alfonso a los zaragozanos como pola marcha del Cid al Llevante, qu'hasta entós combatiera con estos. Nel 1089, los aragoneses apoderar del Monzón, qu'estorbaba les comunicaciones ente Lleida y Uesca y el en 1091 construyeron el castiellu d'El Castellar, ente Zaragoza y Tudela. Sancho entamó l'asediu de la importante ciudá y Uesca —enforma mayor que Jaca y Pamplona y probablemente que nenguna ciudá peninsular en manes cristianes, salvu Barcelona y Toledo— nel 1094, pero morrió d'una flechada. Asocedió-y de momentu'l so fíu Pedro, yá acomuñáu al poder y que retomó llueu'l cercu.
El rei Pedru I d'Aragón (1070-1104) conquistó Uesca el 27 de payares de 1096, dempués de ganar al rei Al-Musta'in II de Taifa de Zaragoza na batalla del Alcoraz, que se llibró'l 18 de payares d'esi añu. En 1101 tomó Barbastro y Sariñena, y tomó Tamarite de Llitera en 1104. Nesti reináu se reglamentó el Fueru de infanzones.
Mientres el reináu d'Alfonsu I el Batallador (1104-1134), nel cursu de pocos años, cola pervalible collaboración de la nobleza feudal del sur de Francia, conquistáronse los nucleos urbanos y contornes de Tudela, Tarazona, Calatayud, Daroca y Zaragoza. Tomar de Zaragoza en 1118 supunxo la cayida de tol reinu moru, camudando d'esta miente radicalmente les estructures sociales y los horizontes espirituales del pequeñu reinu de montañeses qu'hasta entós fuera Aragón.
El rei Batallador, quien fracasara nel so matrimoniu cola reina castellana Urraca, nun tuvo descendencia. Nel so singular testamentu, fixo herederes de los sos reinos a les órdenes militares, pero naide pensó en cumplir dichu testamentu y los nobles aragoneses, axuntaos en Jaca reconocieron al so hermanu Ramiro como rei. Pela so parte, los navarros escoyeron a García Ramírez, lo que determinó la separación del Reinu de Navarra. Nesi momentu Ramiro yera obispu de Roda-Barbastro, pero tuvo qu'ocupar el tronu.
Corona d'Aragón thumb|left|Guión y caballu engualdrapado col emblema heráldicu del Reinu d'Aragón privativu nes exequias pola muerte de Carlos I d'España. En La Magnifique, et sumptueuse pompe funèbre faite aus obsèques, et funerailles du très grand, et très victorieus empereur Charles Cinquième, celebrées na Ville de Bruxelles -y XXIX. jour du mois de décembre M.D.LVIII par Philippes Roy Catholique d'Espaigne son fils, Jérôme Cock (dibuxu), Jean y Luc de Dovar, (grabadores), Amberes, Cristóbal Plantino, 1559, LÁM. 19. thumb|300px|Máxima estensión del Reinu d'Aragón (en color moráu, territorios perdíos en favor del Principáu de Cataluña y del Reinu de Valencia). Mapa publicáu pola Institución Fernando'l Católicu thumb|300px|«Aragonés» o mediu real de plata de Fernando'l Católicu. Acuñáu en 1484 en Zaragoza (aviesu coles iniciales I C flanqueando les armes d'Aragón, onde la C, marca de ceca, remite a Çaragoça). Tuvo'l valor d'un sueldu jaqués, lo que la convirtió na figuración de la unidá de la moneda de cuenta aragonesa tradicional, que nun foi amonedada nunca.
En 1137 Ramiro II el Monxu apautó los esponsales de Petronila d'Aragón, con Ramón Berenguer IV de Barcelona. El fíu de dambos, Alfonsu II, foi'l primer rei n'heredar los títulos de rei d'Aragón y conde de Barcelona.
Nel so momentu de mayor estensión territorial, el Reinu d'Aragón taba integráu polos territorios que güei formen la Comunidá Autónoma d'Aragón, más una gran parte de l'actual provincia de Lleida, la mayor parte del valle del Ebro hasta'l mar, con Tortosa como principal ciudá costera, y el norte de l'actual provincia de Castellón. Esta espansión articular por aciu la creación de los Marquesaos de Lleida y Tortosa, anque darréu fueron vencíos por Xaime I d'Aragón al Principáu de Cataluña.
Fernandu II (1479 - 1516) casó con Sabela I de Castiella. El nietu de dambos, Carlos I, heredó dambes corones, pero calteniendo caúna les sos propies lleis y costumes.
En 1700, cola muerte de Carlos II, foi proclamáu rei de Castiella y d'Aragón Felipe d'Anjou, lo que provocó la Guerra de Socesión española. La Corona d'Aragón poner de parte del archiduque Carlos, l'otru pretendiente. Cuando la guerra terminó, Felipe V promulgó los Decretos de Nueva Planta, polos que quedaben abolíes toles instituciones de la Corona d'Aragón, que sumía ya integrábase nun Estáu moderno y centralizao.
Instituciones thumb|250px|Vidal Mayor. Manuscritu del sieglu . El rei Xaime I recibiendo de manes del obispu de Uesca Vidal de Canellas el manuscritu cola compilación de los Fueros d'Aragón
Les instituciones polítiques del reinu tuvieron en constante evolución mientres la so esistencia. Paez ser que los primeros reis de Pamplona yeren escoyíos por y de ente los principales barones, tamién llamaos ricoshombres del reinu. Col tiempu'l cargu volvióse hereditariu, pero tantu en Navarra como n'Aragón y en delles ocasiones, cuando nun hubo un herederu direutu, los ricoshombres, y más tarde les Cortes, decidieron quien tenía de ser el nuevu rei.
El rei Sancho'l Mayor dio fueros bonos a Jaca pa incentivar l'asentamientu na ciudá de cristianos del otru llau del Pirinéu. Esos fueros, o fueros derivaos d'ellos, fueron dempués concedíos a otres ciudaes y villes d'Aragón y fueron tamién la base de fueros daos a poblaciones d'otros reinos. El Fueru de Jaca foi la base de la llei aragonesa y convirtiéronse nuna señal d'identidá del reinu. Nel 1247 se compilarán los primeres Fueros d'Aragón.
El Xusticia d'Aragón empieza siendo un xuez de la Corte, y nel 1265 establezse como xuez de pleitos ente los nobles y el rei y como presidente de les Cortes del reinu. De primeres yera nomáu pol rei d'ente los nobles, pero acabó siendo una dignidá dacuando vitalicia y hereditaria, siendo retayaes les sos prerrogativas en 1592 de resultes de les Alteraciones d'Aragón.
En 1283, dempués de que'l rei Pedru III fuera escomulgáu pol papa Martín IV por ocupar Sicilia, reinu feudatario de la Santa Sede, la oligarquía aragonesa confederar pa llindar el poder real y estrayer nuevos privilexos. El rei vese forzáu a conceder el Privilexu Xeneral no que seria conocida como la revuelta de la Unión en 1283. El so fíu Xaime II ye forzáu a conceder el Privilexu de la Unión. Mientres el reináu de Xaime I habíense aconceyáu distintes asamblees, más o menos allegaes, pa resolver pleitos. El Privilexu de la Unión requier la convocatoria añal d'una corte de nobles y ciudadanos, que va acabar incluyendo cuatro brazos: los ricoshombres, los infanzones y caballeros, les autoridaes eclesiástiques y les universidaes. Naquel tiempu llamábense universidaes a les ciudaes, villes y comunidaes del reinu. Les Cortes d'Aragón nun son convocaes cola regularidá riquida, pero col tiempu tomen el control de la fiscalidá del reinu, otorgando fondos al rei a cambéu del caltenimientu y estensión de los privilexos de los estamentos representaos nelles.
La Diputación Xeneral del Reinu naz en 1363 como l'organismu delegáu poles Cortes pa recaldar y alministrar los impuestos y aranceles, y p'apurrir al rei los fondos alcordaos. Tán representaos nella los cuatro brazos de les Cortes, con dos diputaos per cada brazu. Col tiempu les sos atribuciones van crecer al encargase de l'alministración de los fondos necesarios pa caltener la paz y el bienestar del reinu.
Fernando'l Católicu instituye la figura del Virréi, que va exercer les atribuciones reales cuando'l rei tea ausente del reinu, cosa que va asoceder frecuentemente colos monarques de la Casa d'Austria. Del virréi dependía'l Gobernador, encargáu de caltener l'orde y la paz social, y la Real Audiencia, tribunal qu'impartía xusticia pa casos graves o de gran importancia, o qu'afectaren a individuos aforados. Tamién estableció l'autoridá de la Inquisición nel reinu, un órganu que posteriores reis usaron pa socavar los privilexos aragoneses, estendiendo la so actuación más allá del ámbitu puramente relixosu.
Organización Territorial El sistema alministrativu más antiguu del reinu basar na distribución de poblaciones y tierres a los nobles que participaben na conquista. Los nobles podíen recibir estos honores en propiedá o en tenencia, cuando'l rei acutábase la propiedad pero dexaba al noble'l so alministración. Los nobles podíen recibir castiellos en tenencia, encargándose de caltenelos guarníos en cuenta de poblar y llograr rentes de les tierres qu'estos controlaben.
El rei tamién concedió l'alministración de tierres y poblaciones a la xerarquía eclesiástica. Obispaos, arciprestalgos, abadíes y órdenes militares alministraben y cobraben rentes de los honores a ellos daos.