thumb|175px|Actor cómicu (un esclavu) con mázcara. Estauína de bronce del sieglu III, procedente de Piazza Madonna dei Monti (1973), espuesta nel Muséu Nacional Romanu, Roma (Italia).
La comedia (del llatín «comoedĭa-ae», y esti del griegu antiguu κωμῳδία,«comedia» Diccionario de la lengua española, Meyora de la ventena tercer edición. Consultáu'l 6 de xineru de 2014. «kōmōidía») ye'l xéneru dramáticu opuestu a la traxedia y, por tanto, rellacionáu cuasi siempres con histories con final feliz. Esa llectura epicúrea, placentera y optimista, tuvo'l so orixe nos primitivos cultos de la fertilidá n'honor del dios Dioniso («Diônysos») y desenvolvióse como xéneru deriváu del ditirambu, acomuñáu a los drames satíricos y al mimu.
Na Antigua Grecia adquirió la so máxima rellumanza con Aristófanes (periodu antiguu) y pasó a la cultura romana de la mano de Menandro (periodu mediu), nel sieglu IV. Mientres el medievu adquier un tonu más llixeru y elemental, aportando a burlesco en munchos subxéneros y convirtiéndose n'espectáculu bien popular como nel casu de la «Commedia dell'Arte», Como xéneru dramáticu global definió'l conxuntu del teatru clásicu español, coles coordenaes del conxuntu de la obra dramática de Lope de Vega.Ruiz Ramón esplica'l confusionismo creáu pol usu global de "comedia" identificáu como "drama" (pieza teatral), más allá de la pieza risible que na actualidá acomuñar al términu 'comedia' nel mundu del espectáculu, y llegando a provocar caprichos léxicos redundantes como "comedia dramática" o "comedia tráxica". Ta clasificada, xunto cola traxicomedia,Rellata l'historiador Francisco Ruiz Ramón qu'un contemporaneu de Lope, el dramaturgu valencianu Ricardo del Turia, nel so Apologético de les comedies españoles publicáu en Valencia en 1616, alvertía de que «...nenguna comedia de cuantes representar n'España lo ye, sinón traxicomedia». (Ruiz Ramón citando a Sánchez Escribano y Porqueras Mayo). como una de les formes clásiques del drama griegu, y unu de los trés xéneros dramáticos llamaos realistes.
A partir del sieglu XX convertir nún de los xéneros básicos del Séptimu Arte, y nel llinguaxe allumó espresiones más amplies como faer comedia o, referíu a la dramaturxa, autor de comedia.
Historia
De Grecia a Roma Considerar al autor griegu Aristófanes (444-385 e.C. ) como unu de los primeros comediógrafos, quiciabes el más puru, en razón de les once obres desenvueltes a partir de la tradición del drama satíricu y con una estructura definida na qu'alternen el diálogu y el cantar. Pero l'auténticu tresformador del ritu griegu nun modelu claru de lo que va ser depués el teatru foi Menandro (342-291 e.C. ) que suprime práuticamente la presencia del Coru y tresllada los valores dramáticos al interior del testu dándo-y asina mayor participación al públicu, que va ser a partir d'entós un espectador vivu.
Sieglos dempués, nel teatru romanu, la comedia xenera dos grupos distintes, según el so asuntu: La «fabula palliata, crepidata» o comedia romana d'asuntu griegu; y la «fabula togata, tabernaria», d'asuntu romanu. El gran herederu de Menandro foi Plauto, autor d'unos cientu trenta comedies, de les que se caltienen ventiún. Plauto, formáu como clown-acorico, incorporó'l xestu y l'aición al conteníu del testu, multiplicando la so efectividá risible y dramático.
Commedia dell'Arte
thumb|Los Cómicos ambulantes de la comedia del arte, pintaos por Francisco de Goya en 1793 (Muséu del Prado de Madrid). La Commedia dell'Arte`` ye un tipu de teatru popular nacíu a mediaos del sieglu XVI n'Italia y calteníu hasta empiezos del sieglu XIX. Munches de les claves de la "comedia del arte" fu/eron usaes por maestros clásicos como Shakespeare, Lope de Vega o Molière. Como'l so propiu nome definir, ye unu de los productos más singulares del espíritu de la comedia, magar hai que considerar qu'un fenómenu teatral que duró más de tres siglos y que se desenvolvió con personalidá propia en dellos países, nun puede describise con claves absolutes y concretes. La mázcara, por casu, ye un elementu carauterísticu de la comedia del arte, pero hai abondosos exemplos y fontes que demuestren que non siempres s'usó. El mesmu criteriu va haber qu'aplicar a les siguientes diez claves, dalgunes d'elles medulares nel conxuntu de prototipos de comedia nel mundu del espectáculu: Personaxes fixos/, y na so mayoría 'cómicos'. Improvisación Heriedu de xuglares, bufones y malab/arestes. Creación coleutiva Interactividad de los actores con y/l públicu. Esquema de "bandos": los namoraos (o "bandu grave"); los amos o vieyos ("bandu risible"); y los criaos, distribuyíos en primer «zanni» y segundu «zanni». Puesta n'escena adelantrada al so tiempu. Amarutes y travestismos. Abusu del quiproquo. El ritmu y la ilusión dramáticos primen sobre lo creíble.
La comedia del arte xeneró de la mesma otros fíos naturales, como la «Comédie Italienne», desenvuelta en Francia y qu'inda pervive.
Fénix de les Comedies Col Renacimientu la comedia se mimetizó, ello supunxo que se bautizaren col so nome productos de la lliteratura dramática que pocu o nada s'averaben a la so esencia "risible" y "lúdica". Bonos exemplos d'ello fueron la Comedia de Calisto y Melibea, la Divina Comedia y una parte importante de la producción dramática del Sieglu d'Oru (dientro y fora d'España), incluyendo'l teatru isabelín, que tamién recibió l'apellativu de «comedy» de forma xenérica, anque se tratara de drames.
Na corte española,Conocida ye l'afición de Felipe IV d'España pol teatru y el so mundu, al puntu de disponer d'una compañía privada de dramaturgos y actores, en que'l so repartu figuraben Agustín Moreto, Calderón de la Barca o Luis Vélez de Guevara. Cuenta Allanto (páx. 151) qu'escurriendo'l mesmu rei una comedia que'l so argumentu yera la creación del mundu, interpretaron los principales papeles los mesmos comediógrafos, siendo Vélez —yá septuaxenariu— el que dio vida al Padre Eternu, y un entós nuevu Calderón faciendo'l papel d'Adán. Y asocediendo que, nel tratu real de los autores risibles, el traviesu Calderón robára-y unes peres al vieyu Vélez, topándose depués yá n'escena de la comedia cruciaron esti diálogu: el cumal de la comedia ente'l sieglu XVI y el sieglu XVII, queda encarnada por Lope de Vega, autor —según Juan Pérez de Montalbán— d'unes 1800 pieces, y de un tratáu que'l mesmu Fénix de los Inxenios construyó sobre'l Arte nuevo de faer comedies nesti tiempu (1609). A partir de la so obra y de una aportación posterior de Calderón, catalogar por eruditos contemporáneos y posteriores hasta ocho tipos de comedies. Asina por casu, Narciso Díaz de Escobar recueye la clasificación del críticu Alberto Llista na que figuren comedies: de costumes, d'intriga y amor (o capa y espada), pastoriles, heroiques (o históriques), mitolóxiques, de Santos ya ideales (o filosófiques).Nel llistáu inclúyense les traxedies, que como s'esplicó yá habíen quedáu mimetizada nel xéneru de la comedia y qu'antes y dempués del Sieglu d'Oru, hasta güei, figuren l'en xéneru del drama.
Nel prólogu a les Comedies de Lope, Miguel de Cervantes presentar asina:
Iconografía De les personificaciones o representaciones iconográficas de la comedia, y más allá de les distintes versiones de la musa Talía (una muyer con un mazcaritu na mano y n'ocasiones primitivos preseos musicales a los sos pies), José Luis Morales y Martín nel so Diccionariu de iconoloxía y simboloxía (1984), describe una antigua personificación de la Comedia como "una matrona con túnica y mantu recoyíu debaxo del brazu, llevando una flecha nuna mano; xunto a ella hai un monu que-y ufierta una canastilla llena de víbores.
Carauterístiques Al igual que la Traxedia, la Comedia escuerre provocar emoción nel espectador. Pero ente que na primera —dichu con pallabres de Ramón María del Valle Inclán— l'autor contempla a los sos personaxes como fuercies cimeres gobernaes pol destín, nel espaciu de la comedia "autor y personaxes conviven, el primeru como titiriteru y los segundos como marionetes", qu'inclusive pudiendo llegar a situaciones esperpénticas, amuésense como seres llibres, dueños del so propiu destín y por tanto, capaces de conducir el filo de la trama (dacuando bien enrevesosu) escontra un desenllaz feliz. Esa llibertá esencial que trescala'l xéneru fai de la comedia'l paraísu de la versatilidá, la sorpresa, la xenialidá, los cambeos de ritmu y el disparate.
Marcaos unos y suxeríos otros, dende'l so orixe clásicu caltuviéronse unos arquetipos acomuñaos a la comedia. Asina, los sos personaxes presentadores o protagonistes yá nun son los héroes —y cuasi siempres víctimes— tráxicos, sinón tipos vulgares colos que cualesquier de los espectadores puede indentificarse. Si'l personaxe tráxicu yera esclavu de la so ética y la so dignidá, el personaxe risible sálvase munches vegaes gracies al azar más qu'a les sos habilidaes. La moderna filmografía y los antihéroes risibles del sieglu XXI ufierten modelos infantiles tan contundentes como Charlot, Cantinflas o los Hermanos Marx nel cine —o Mr. Bean y The Simpsons en televisión—, personaxes tan impresentables como'l neciu dios Dioniso en Les xaronques de Aristófanes o'l Miles gloriosus de Plauto na comedia «palliata».
Personaxe, trama y moraleja Na popular y variopinta galería de personaxes risibles ye fácil atopar con frecuencia al mentirosu, el charrán, el fanfarrón, el pícaru ya inclusive el namoráu, al empar crédulo, inconsciente y amoral. Como complementu natural, les trames más habituales tán bien sirvíes d'ingredientes como l'engañu, el robu, la burlla y l'estafa.
Nel so orixe, la comedia solía esaxerar los vicios y defectos humanos, con una intención moralizante y educativa, y pallo ponía en ridículu esos vicios o males costumes col fin de correxilos por aciu la risa o como métodu preventivu pa evitar que los adquiriera l'espectador. El tratamientu dramáticu d'esos vicios, polo xeneral contrarios al bientar social de la comunidá na que vive'l protagonista (y acomuñáu a la dómina y al llugar), llévalu a transgredir esa sociedá. Nel esquema de la comedia tradicional el so castigu va ser el ridículu. Asina, por casu, nel casu del Tartufo, Molière usa la hipocresía del personaxe, prototipu del mojigato qu'asonsaña vivir valores qu'en verdá nun tien y que solo escuerre'l so bienestar a mariña del dañu que produz a los demás.
El desenllaz ye feliz pal desgraciáu, sorprendente y rocambolescu. Les torgues que'l protagonista va tener que sortear a lo llargo de la trama, azarosa pero optimista, van ser finalmente superaos pol so esfuerciu unes vegaes y por casualidá otres. Los bonos van ganar y los malos van ser castigaos y puestos en ridículu.
Poética y estructura Semiólogos, críticos y teóricos de la dramaturxa dexaron numberosa y n'ocasiones trupa documentación analítica alredor de la comedia. La síntesis qu'axunta'l teóricu francés Patrice Pavis nel so diccionariu teatral Dramaturxa, estética, semioloxía (1996), propón que la fabulación na que se desenvuelve la comedia pasa socesivamente poles fases de «equilibriu, desequilibriu, nuevu equilibriu». Definir a la comedia— como 'perspeutiva contradictoria del mundu' espresada siguiendo esquemes pedagóxicos, y valiéndose de recursos como'l «inquiz pro quo» o'l tracamundiu. La versatilidá y flexibilidá de la comedia, la so vocación natural de 'autoparodia' convertir en ferramienta y prototipu del llamáu teatru nel teatru.
Tipos Diversos manuales y diccionarios especializaos numberen y definen distintos tipos de 'comedia', ente los que puede destacar: Comedia antigua, tien el so orixe nel , y nació como sátira política, n'ocasiones violenta y otres vegaes grotesca, ya inclusive obscena. Los sos principales autores: Aristófanes, Cratés y Cratinos.
Comedia de bandoleros, xenuinu productu del teatru español desenvueltu dende fines del sieglu XVI y con exemplos clásicos como El condergáu por desconfiable de Tirso de Molina o L'esclavu del demoniu d'Antonio Mira de Amescua.