Belén (, Bayt laḥm) ye una ciudá palestina na rexón conocida como Cixordania, asitiada a unos 9 km al sur de Xerusalén y enclavada nos montes de Xudea. Dende avientu de 1995, atópase alministrada pola Autoridá Palestina, qu'adoptó'l nome d'Estáu de Palestina en 2013. La so población yera de 25 266 habitantes en 2007, siendo la metá musulmanes y la otra metá cristianos, na so mayoría ortodoxos.
La ciudá tien gran significáu relixosu pa los cristianos al ser, acordies cola Biblia, el llugar de nacencia de Xesús de Nazaré según los evanxelios de Lucas y Matéu. Ye tamién un importante llugar de pelegrinación pa los xudíos, que veneren la tumba de Raquel asitiada a la entrada de la ciudá y pa los que la ciudá ye llugar de nacencia y de coronación del rei David.
El gobiernu d'Israel arrodió la ciudá de muralles y pasos de control pa evitar ataques terroristes, torgando'l llibre tránsitu de los habitantes y llindando los intercambios comerciales. Esto provocó un gran amenorgamientu del turismu, una de les principales fontes d'ingresu de la ciudá.
Historia
Nome
El so nome provién, nes llingües falaes tradicionalmente na rexón, de:
بيت لحم (Bayt Laḥm) ‘casa de la carne' n'árabe בית לחם (Bet Léḥem o Bet Láḥem), n'hebréu (Casa del Pan). Bêṯ Léḥem, o Bêṯ Lāḥem (‘casa del pan') en hebréu tiberiano Bêth Lahamu (‘casa del dios Lahamu') n'idioma cananéu.
Antigüedad Belén yera una ciudá cananea 3000 años e. C., dómina na que los cananeos asitiaos na rexón llevantaron pueblos arrodiaos de muralles pa protexese. Adoptaron el dios caldéu de la fertilidá Lahmo (o Lahmu) col nome de Lahama, al que llevantaron un templu na actual llomba de la Natividá, qu'apoderaba'l valle fértil que s'estiende xunto a la ciudá. Del so nome deriva l'actual nome de Beit Lahama, casa de Lahama. La ciudá ye mentada en redol al añu 1350 e.C. nes Cartes de Tell al-Amarna, escrites pol gobernador exipciu al faraón Amenhotep III, describiéndola como un importante llugar de descansu pa los viaxeros que diben de Siria a Exiptu. En 1200 e.C. los filisteos gobernaben el país.
Tradición bíblica Según la tradición xudaica la población pertenecía a la tribu de Xudá y la ciudá ye'l trubiecu del rei David, que daría una gran fuercia política al naciente reinu d'Israel y sol cual el reinu adquiriría una gran rellumanza. Ello llevaría a que nueve siglos dempués (David ye del sieglu X antes de Cristu) la ciudá fuera acomuñada a otru gran personaxe argumentáu como'l so descendiente: Xesús de Nazaré (según el Evanxeliu de Lucas 2, 4-15; y Evanxeliu de Matéu 2, 1), llugar onde los profetes anunciaren que nacería'l Mesíes (Miqueas 5, 1 y siguientes), pero tamién onde vio la lluz el rei David (Primer Llibru de Samuel 16,1.11-13). Precisamente la nacencia de Xesús nesti llugar deber a que Xosé de Nazaré, maríu de María, yera descendiente de David, y como'l país topar so dominación romana, los sos habitantes teníen d'allegar a la so llocalidá d'orixe pa empadronarse, de cara a que la potencia ocupante ellaborara'l censu fiscal. El Evanxeliu de Lucas reflexar asina:
Edá Media A la fin del sieglu IV, cola partición del imperiu romanu Belén pasó a depender de Bizanciu y convirtióse nun importante centru relixosu: llevantáronse ilesies, monesterios y conventos. L'emperador Constantín I el Grande mandó construyir, nel llugar onde se produxera la nacencia de Xesús, la basílica de la Natividá, que constitúi'l mayor curiosu relixosu y turísticu de la ciudá. En 529, la revuelta de los samaritanos contra l'imperiu bizantín afaró la ciudá y la so redolada: la muralla de la ciudá y la basílica fueron destruyíos, pero una vegada la revuelta aselada, la ilesia foi restaurada pol emperador bizantín Xustinianu I y la muralla restaurada.
En 614 Palestina foi invadida polos perses, y en 637 el califa Umar ibn al-Jattab visitó Belén y estableció rellaciones amistoses coles autoridaes eclesiástiques cristianes. La política de tolerancia practicada polos omeyes caltener hasta 1009, cuando'l califa fatimí al-Hakim llanzó campañes de persecución contra los cristianos; respetó sicasí a la rica comunidá cristiana de Belén pa siguir recibiendo los sos tributos.
En 1099 foi conquistada polos cruzaos que fortificaron la ciudá ya instalaron una comunidá agustiniana. Suplantaron a les antigües autoridaes cristianes de la ciudá ya impunxeron l'usu del llatín. El día de Navidá de 1100, Balduino I, primer rei del Reinu Llatín de Xerusalén, foi coronáu en Belén, y esi añu foi establecíu un obispáu católicu na ciudá. 200px|thumb|Muriu en Beit Jala (contornes de Belén) bordiando la carretera que conduz a Xerusalén.
En 1187, l'ayubí Saladín venció a los cruzaos y conquistó Belén. Nun primer tiempu espulsaron a los agustinianos y les rellaciones con Occidente fueron cortaes, quitando a la población de bona parte de los sos recursos. Pero en 1244 dos trataos roblaos con monarques europeos dexaron a los agustinianos tornar y reabrir el pasu de los pelegrinos a la ciudá. Al poco tiempu, en 1250, la conquista del país polos mamelucos circasiaacabónos cola tradición de tolerancia y convivencia que caracterizó la historia de Belén. En 1263 les torres y les muralles fueron derrumbaes y les autoridaes cristianes espulsaes. El sieglu siguiente vio un reestablecimientu paulatín de les influyencies occidentales; instalóse una comunidá de franciscanos y los agustinianos tornaron.
Edá Moderna En 1517 los turcos conquistaron Palestina, y en Belén empezó un periodu de conflictos ente los franciscanos y los ortodoxos griegos pola posesión de los santuarios, qu'habría de durar sieglos. Los llugares santos del cristianismu pasaben d'una comunidá a otra según el favor del que gociaben les sos naciones d'orixe ante'l califa otomanu, polo qu'estes disputes relixoses algamaron rápido dimensiones de política internacional. A finales del sieglu XVIII el pueblu de Belén familiarizárase coles costumes y gustos europeos gracies al contautu permanente colos pelegrinos cristianos, y la so situación económica habíase vistu ameyorada.
Edá Contemporánea 200px|thumb|Cai de Belén en 1880. Exiptu gobernó la rexón a partir de 1831 mientres una década asombrada por una violencia creciente. En 1843, el valí d'Exiptu Ibrahim Bajá mandó desarmar a la población y destruyir el barriu musulmán de Belén en represalies pol asesinatu d'unu de los sos allegaos. En 1841, l'imperiu otomanu recuperó'l gobiernu de Palestina. Los habitantes tuvieron que cumplir con un serviciu militar obligatoriu, impunxéronse fuertes impuestos y el desemplegu aumentó. Ante la degradación de la so situación munchos habitantes de Belén emigraron al estranxerusobremanera a Iberoamérica, en busca de meyores perspeutives.
Cola Primer Guerra Mundial terminóse'l gobiernu otomanu en 1917, y Palestina pasó baxu mandatu británicu en 1922. Belén cuntaba entós con 6.658 habitantes.
En 1947, nel Plan de Partición de Palestina propuestu pola ONX, foi designada xunto a Xerusalén como territoriu internacional alministráu por Naciones Xuníes, una vegada expirase el mandatu británicu. Sicasí, tres la primer guerra árabe-israelina qu'españó darréu dempués, Belén foi ocupada por Trexordania, xunto al restu de Cixordania, pa conformar en 1950 el Reinu Hashemita de Xordania.
En 1967, mientres la Guerra de los Seis Díes, foi ocupada polos israelinos al igual que'l restu de Cixordania, hasta'l 22 d'avientu de 1995. Nesa fecha, arriendes de los Alcuerdos d'Oslu, foi tresferida como parte del territoriu autónomu alministráu pola Autoridá Nacional Palestina.
Xeografía Belén atopar a un altor d'unos 775 msnm, 30 metros más elevada que la vecina Xerusalén. La ciudá atopar a 73 km al nordeste de Gaza y del mar Mediterraneu, 75 km al oeste d'Amán (Xordania), 59 km al sureste de Tel Aviv (Israel) y 10 km al sur de Xerusalén. Les ciudaes y llocalidaes cercanes son Beit Safafa y Xerusalén al norte, Beit Jala al noroeste, Husan al oeste, al-Khadr y Artas al suroeste, y Beit Sahour al este. Beit Jala y Beit Sahour formen una aglomeración con Belén, y los campos de refuxaos d'Aida y 'Azza atópense dientro de les llendes de la ciudá.
Nel centru de Belén atopa la ciudá vieya, que consiste n'ocho barrios, dispuestos en forma de mosaicu, a partir de la plaza Manger. Los barrios que componen Belén son los barrios cristianos d'Al-Najajreh, al-Farahiyeh, al-Anatreh, al-Tarajmeh, al-Qawawsa y Hreizat, y el barriu musulmán d'Al-Fawaghreh. La mayoría de los barrios cristianos recibieron el so nome dempués de que la dinastía árabe cristiana de los Gasánidas asítiase na zona. El barriu d'Al-Qawawsa foi creáu por emigrantes árabes cristianos procedentes de la vecina Tuqu' nel sieglu XVIII. Hai tamién un barriu siriaco fuera de la ciudá vieya, que los sos habitantes llegaron de Midyat y Ma'rustite, en Turquía. La población total de la ciudá vieya ronda los 5000 habitantes.
Clima Belén cunta con un clima mediterraneu, con branos secos y calorosos y fríos iviernos. Pel iviernu, ente mediaos d'avientu y mediaos de marzu, pue ser lluviosu y les temperatures pueden ser fríes. Xineru ye'l mes más fríu del añu, con temperatures que van de 1 ℃ a 13 ℃. Ente mayu y setiembre les temperatures son templaes y el cielu estenu. Agostu ye'l mes más calorosu, con temperatures cimeres a los 30 ℃. Les precipitaciones añales ronden los 700 mm, que se producen nun 70% ente payares y xineru.
La mugor relativo media añal ye del 60% y algama los sos valores más altos ente xineru y febreru. Los niveles de mugor son más baxos en mayu. Produzse rosada unos 180 díes al añu. El clima de la ciudá vese influyíu pol oral del mar Mediterraneu, que suel producise a mediudía. Sicasí, Belén tamién sufre folaes de chamsin, un vientu secu, caliente, y con sable y polvu en suspensión, procedente del desiertu árabe, n'abril, mayu y la primer metá de xunu.
Demografía
Munchos de los habitantes cristianos de Belén afirmen ser d'ascendencia de cristianos árabes de la península arábiga.
Acordies colos rexistros d'impuestos de la dómina del dominiu otomanu, los cristianos étnicos componíen aproximadamente'l 60% de la población a principios del sieglu XVI, pero la población cristiana y musulmana aportó a igual a metá d'esti sieglu. Sicasí, nun hubo habitantes musulmanes contabilizaos a finales del mesmu sieglu, con una población rexistrada de 287 contribuyentes varones adultos. Los cristianos, como tolos non musulmanes en tol Imperiu Otomanu, fueron obligaos a pagar l'impuestu jizya. En 1867 un visitante d'Estaos Xuníos estudia la ciudá, que yá tenía una población de 3.000 a 4.000, de los cualos aproximadamente 100 yeren protestantes, 300 musulmanes y el restu pertenecíen a "les minoríes eclesiástiques griega y llatina con unos pocos d'armenios".Olive leaf: a pilgrimage to Rome, Jerusalem, and Constantinople, in 1867, for the reunion of the faithful (n'inglés) páx. 116 Consultáu'l 2 d'agostu de 2013
Nel censu de Palestina de 1922, lleváu a cabu poles autoridaes del Mandatu británicu de Palestina, Belén tenía una población de 6.658 habitantes, de los cualos 5.838 yeren cristianos, 818 musulmanes y 2 xudíos. Un nuevu censu realizáu en 1931 apurría la cifra de 6.814 habitantes, de los que 5.588 yeren cristianos, 1.219 yeren musulmanes y 2 xudíos (dambes muyeres). En 1948, la composición relixosa de la ciudá yera del 85% cristiana —les principales denominaciones son la católica y la ortodoxa griega—, y el 13% de musulmanes. Nun censu de 1967 adoptáu poles autoridaes d'Israel, el pueblu de Belén taba numberáu en 14.439 habitantes, 7.790 habitantes yeren musulmanes, representando'l 53,9% de la población, ente que los cristianos de diverses confesiones fueron cuntaos en 6.231 habitantes, el 46,1%.