Michoacán ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Morelia. Ta allugáu na rexón oeste del país, llindando al norte con Colima, Jalisco y Guanajuato, al nordeste con Querétaro, al este col Estáu de Méxicu, al sur col ríu Balsas que lo dixebra de Guerrero, y al oeste col océanu Pacíficu. Con 4 584 471 habs. en 2015 ye l'octavu estáu más pobláu, por detrás del Estáu de Méxicu, Veracruz, Jalisco, Puebla, Guanajuato, Chiapas y Nuevo León. Fundóse'l 22 d'avientu de 1823.
Estremar en 113 conceyos. La so capital ye la ciudá de Morelia, d'antiguo llamada Valladolid, que lleva'l so nome actual n'honor a José María Morelos y Pavón, héroe de la independencia de Méxicu. Otres llocalidaes importantes son Zamora de Hidalgo, Ciudad Lázaro Cárdenas, Uruapan del Progreso, La Piedad de Cabadas, Apatzingán de la Constitución, Pátzcuaro, Sahuayo de Morelos, Heroica Zitácuaro, Ario de Rosales, Zacapu, Cotija de la Paz, ente otres.
Toponimia thumb|left|Glifo de Michhuahcan.|134x134px Pallabra náhuatl, cola cual los azteques o mexicas denominaben al paradisiacu territoriu, allugáu nel Occidente de Méxicu, nel que s'asitió'l Señoríu Purépecha o Michhuaque, gobernáu pol Irecha (llamáu Caltzontzin polos mexicas). Esta vasta demarcación cunta con altes y encrespadas montes cubiertos d'exuberantes y magníficos montes de fines maderes, riques en flora y fauna montesa; frutiegues praderíes y fértiles valles, col clima apropiáu pal hábitat y multiplicación de toa clase d'animales y plantes; según numberosos ríos, frescos y cantarinos regueros, formosos llagos, grandioses llagunes ya innumberables manantiales y güeyos d'agua, que lo convertíen nun auténticu paraísu.
El vocablu Mich-huac-an formar col raigañu o radical del vocablu michín, pexe, que na escritura fonético señalar con un pexe; la partícula –hua–, posesivu calificativu de llugar; y la terminación –can, llugar (na escritura fonético señalar con un cuetu). La regla xeneral de la llectura o interpretación de les pallabres nahuas compuestes, ye en sentíu inversu a como tán escrites; d'onde Michhuacan diz a cencielles llugar de los que tienen el pexe, de –can, llugar de; –hua–, posesivu del anterior y, michin, pexe, de la que solo pasa'l so radical mich–. La so representación ye un glifo, de tipu fonéticu, formáu por un pexe, que da'l fonéticu mich, asitiáu sobre un cuetu que suena can. Huac–an, ye una terminación compuesta, bien frecuente nos nomes de llugar, que'l so significáu ye malo d'afigurar na interpretación glífica del topónimu.(Analís morfolóxicu de Salvador Garibay Sotelo) Nel idioma mazahua denominar Animaxe.
Tariácuri estremó'l señoríu en trés partes con sedes en Tzintzuntzan, Pátzcuaro y Ihuatzio. La sede del Señoríu que Tariácuri alluga en Mechuacan, Tzintzuntzan o Uitsisilan, apurrir al so sobrín Tangaxoan, encamentándo-y el gobiernu de la Rexón Serrana una parte del gran Señoríu Michhuaque.
La sede del Señoríu que Tariácuri alluga en Pátzcuaro, apurrir al so fíu Hiquíngaje, encamentándo-y el gobiernu de la Rexón Llacustre (los sitios redoma a la Llaguna de Mechoacan, actual Llagu de Pátzcuaro y seique dellos llugares cercanos a otros llagos intermontanos) onde s'atoparon con xentes qu'adoraben a los sos mesmos dioses y falaben la so mesma llingua; seique la parte más importante del gran Señoríu Michhuaque. La sede del Señoríu que Tariácuri alluga en Coyucan, Cuyucan o Ihuatzio, apurrir al so sobrín Hirepan, encamentándo-y el gobiernu de la Tierra Caliente otra de les partes del gran Señoríu Michhuaque. Mientres la colonia perteneció al virreinatu de la Nueva España. Tuvo estremada en delles alcaldíes mayores, que darréu pasaron en 1786 a formar parte de la Intendencia de la ciudá de Valladolid.
Historia
La historia de Michoacán estudióse por restos arqueolóxicos y otros recursos históricos, como la obra lliteraria Rellación de Michoacán, escrita en 1542, y sábese que los primeros pobladores del estáu fueron delles tribus chichimecas qu'aportaron en distintos años, y por consiguiente evolucionaron de manera distinta.
Les zones arqueolóxiques que s'atoparon nel estáu, y qu'ayudaron a esclariar la historia de la nacencia y desenvolvimientu de les etnies que dieron heriedu y esencia a la configuración cultural de Michoacán, daten del periodu formativu o preclásicu (1500 e. C. a 200 e. C.), del clásicu (200 e. C. a 800) y postclásico (800 a 1000), y ente ellos destaquen: El Opeño, el Curutarán, La Villita, Tepalcatepec, Apatzingán, Zinapécuaro, Coalcomán, San Felipe de los Alzati, Tzintzuntzan, Tingambato, Pátzcuaro, Zacapu, Uruapan y Tzitzio.
Gran parte del territoriu michoacano tuvo habitáu polos purépechas que se desenvolvieron como una cultura dominante ya impunxeron la so hexemonía económica, relixosa, militar y cultural a les demás etnies que tamién habitaben la rexón, como los nahuas, otomíes, matlatzincas o pirindas y tecos. Na rexón, falábase amás del idioma tarasco o purépecha, les llingües coacomeca, xilotlazinca, colimote, pirinda, mazahua, sayulteco, náhuatl y teca.
Na actualidá los pobladores nativos d'estes tierres dan el mesmu nome qu'a la so llingua: purhépecha, anque tamién se-yos conoz como tarascos.
Purépechas o michhuaques thumb|right|250px|Les yácatas en Tzintzuntzan.
Nel sieglu XIV el irecha ("señor d'innumberables pueblos"; Caltzontzin, n'idioma náhuatl) Tariácuri ("sacerdote del vientu"), sometió a los distintos grupos en nome del dios Curicaueri y llogró consolidar la situación política, social y relixosa del señoríu. A la so muerte estremó los sos dominios en tres señoríos:
Pasquaro (Pátzcuaro –como s'escribe na actualidá– el nome col qu'apaez na Rellación de Michoacán ye Tzacapu-Hamucutin-Pasquaro, "el llugar onde tán les piedres a la entrada d'onde se fai'l negror", polo que se-y conoz mitológicamente como "La Puerta del Cielu"), que recibió'l so fíu Hiquíngare. Coyuacan, en náhuatl –Ihuatzio, en llingua michhuaque– ("Llugar de coyotes"), pal so sobrín Hiripan, y * Tsintsintzan (Tzintzuntzan na actualidá –"llugar onde ta'l templu del dios colibrí mensaxeru"–), pa otru de los sos sobrinos, Tangaxuán.Interpretaciones morfolóxiques de Caltzontzin y de los topónimos, de Salvador Garibay Sotelo
Cuando los mexica, al mandu d'Axayácatl, intentaron invadir Michoacán, los trés señoríos aliar pa defendese sol mandu del señor de Tzintzuntzan, Tzitzispandácuare, fíu de Tangaxuán I y llograron refugalos.
A la llegada de los españoles a Tenochtitlan, yera irecha Zuanga, fíu de Tzitzispandácuare, a quien-y asocedió Tangaxuán II, últimu rei de los michhuaques o p'urhépechas.
Virreinatu 180px|thumb|right|Vasco de Quiroga
Cristóbal de Olid foi'l primer español en llegar a Michoacán, y consiguió que Zuanga aceptara a Carlos I, calteniendo'l cargu de rei de los purépechas. Tzintzuntzan, capital del imperiu, recibió'l títulu de ciudá, un escudu d'armes y una sede episcopal. Poco dempués, Nuño de Guzmán, integrante de la Primer Audiencia, desconoció estos reales alcuerdos y esanició a Tangaxuán II y llevantó n'armes al indignáu pueblu.
Enteráu Carlos I, comisionó al abogáu y humanista Vasco de Quiroga como miembru de la Segunda Audiencia, y ésti y los misioneros franciscanos y agustinos llograron aselar la situación. Nel añu 1538 foi nomáu obispu.
Llamáu Tata Vascu polos michoacanos, Vasco de Quiroga construyó escueles y hospitales y ayudó a ameyorar téunicamente les distintes artesaníes purépechas. En Tiripetío fundó la Primer Casa d'Altos Estudios n'América, so la rectoría de frai Alonso de la Veracruz.
Nos sieglos XVI al XVIII, nos dos principales ciudaes, Tzintzuntzan y Pátzcuaro, llevantáronse conventos y construcciones civiles. Empecipióse la esplotación minera n'Angangueo, y desenvolvióse la ganadería en Tlalpujahua, Inguarán y Real del Espíritu Santu.
A finales del sieglu XVIII, la influencia de les corrientes filosófiques europees dexóse sentir en Michoacán. Nos colexos xesuites estudiábase la ciencia y la filosofía moderna: les idees de Descartes, Bacon, Copérnico, Newton, La Condamine, Galileo, Kepler, Torricelli y otros yeren vistes con simpatía, hasta que Carlos III ordenó la espulsión de los xesuites en 1767.
José Antonio Pérez Calama, egresado de la Universidá de Salamanca, y Benito Díaz de Gamarra caltuvieron les idees de la Ilustración, hasta la cayida de Carlos IV, ganáu por Napoleón Bonaparte, quien-y obligó a abdicar en favor del so hermanu Xosé Bonaparte.
Miguel Hidalgo y Costilla, cura de Valladolid, foi quien llamó a la llucha, el 16 de setiembre de 1810, en Guanajuato, llevantando n'armes a españoles, criollos, mestizos, mulatos y indíxenes, pa combatir al exércitu realista, llamada que llegó a Michoacán dos díes depués.
El 19 d'ochobre de 1810, publicóse'l decretu qu'abolía la esclavitú en Méxicu, y el 19 d'agostu de 1811 la Suprema Xunta Nacional Americana na ciudá de Zitácuaro qu'emitió'l llamáu Manifiestu a la Nación.
La Independencia thumb|300px|right|Mapa de Michoacán nel Méxicu de 1824.
Mientres la guerra d'independencia, empecipiada pol cura Hidalgo, xunir al movimientu los hermanos López Rayón, Ramón, Ignacio, Rafael, José María y Francisco, quien llucharon al este de Michoacán, según José María Morelos y Pavón, cura de Carácuaro que lluchó en Tierra Caliente, al sur del estáu.
A la derrota y muerte de Hidalgo, asocedida en Ponte de Calderón, la llucha concentrar en Michoacán. Ignacio López Rayón estableció'l Primer Congresu Nacional Gubernativu o Suprema Xunta Nacional Americana en Zitácuaro el 21 d'agostu de 1811. El 22 d'ochobre de 1814 decretar n'Apatzingán la Primer Constitución o Decretu Constitucional pa la Llibertá de l'América Mexicana. Ende mesmu, Morelos dio llectura a los Sentimientos de la Nación, onde espresó'l surdimientu de Méxicu como nación, la supresión de les castes y onde s'afiguraron los oxetivos y conteníos ideolóxicos del movimientu d'independencia mexicanu. Díes más tarde instalóse'l Primer Tribunal de Xusticia, n'Ario de Rosales.
Méxicu Independiente En Michoacán, la guerra d'Independencia remató con tomar de Valladolid per parte d'Agustín de Iturbide, el 22 de mayu de 1821. El 17 d'avientu de 1821 creáronse les diputaciones provinciales, y en febreru de 1822 la representación de Michoacán instalar en Valladolid.
Dempués del derrocamientu de Iturbide, creóse l'Estáu Llibre y Soberanu de Michoacán, al expedir l'Acta Constitutiva de la Federación Mexicana, el 31 de xineru de 1824, por decretu del Congresu Constituyente de la Nación. El 6 d'abril del mesmu añu, instalóse'l Congresto Local Constituyente.
L'estáu estremar en 4 departamentos y 22 partíos, por decretu de la Llei Territorial de 1825, y el 19 de xunetu yá se tenía la so primer Constitución Política. Esi mesmu añu foi escoyíu'l señor Antonio Castro como primer gobernador del estáu. A iniciativa del Congresu local, camudóse-y a la capital el nome de Valladolid, pol de Morelia, n'honor al insurxente José María Morelos.
Xeografía L'estáu de Michoacán allugar nel centru-oeste del territoriu mexicanu. Llenda al norte colos estaos de Guanajuato y Querétaro, al este col estáu de Méxicu, al sur con Guerrero al suroeste col océanu Pacíficu y el noroeste con Colima y Jalisco. Cubre una superficie de 58,585 km², que representa'l 3% de la superficie total del país, ocupando'l llugar númberu 16 n'estensión ente les 32 entidaes federatives de Méxicu. Atópase allugáu ente les coordenaes 17º 55' y 20º 24' de latitud norte, y les coordenaes 100º 04' y 103º 44' de longitud oeste.
Orografía thumb|right|200px|Nacencia del volcán Paricutín en 1943. thumb|Sierra Michoacana
La orografía de Michoacán ye una de les más accidentaes de Méxicu y contién numberosos volcanes que formen parte del Exa Volcánica Tresversal (44,98 % de la so superficie) y de la Sierra Madre del Sur (55,02 % de la superficie).