Sabadell (pronunciáu como en catalán [səβəˈðyʎ]) ye una ciudá y conceyu de la provincia de Barcelona. Anguaño ye cocapital de la contorna del Vallès Occidental, xunto con Terrassa. El conceyu, quintu de Cataluña, dempués de Barcelona, Hospitalet de Llobregat, Badalona y Terrassa, cuenta con 208 246 habitantes (INE 2016), denominaos sabadellencs/ sabadellenques).
La ciudá foi pionera na Revolución Industrial en Cataluña dientro del sector testil y a metá del sieglu XIX convirtióse na ciudá llanera más importante d'España, siendo conocida pol nome de «la Manchester catalana» na segunda metá del sieglu XIX. Entá güei podemos reparar numberoses chimenees y vapores, munches d'ellos reconvertíes en llugares de servicios sociales tales como biblioteques o Árees de Mocedá. Esti heriedu testil dexó na ciudá un marcáu calter industrial. A lo llargo de les últimes décades, Sabadell foise diversificando alredor del sector de los servicios.
Toponimia
Son diverses les teoríes sobre l'orixe del topónimu de Sabadell siendo más populares les dos primeres: De "ceba" (cebolla), yá que apaez dibuxada nel escudu de la ciudá. El día de la selmana en que se celebraba'l mercáu: el sábadu, "dissabte" en catalán, "sabbatum" en llatín ("sabbatellum" ye'l so diminutivu).
La creación d'un hostal per parte d'un vecín orixinariu de Collsabadell (Vallès Oriental). Esti hostal dio orixe, darréu, al nucleu habitáu. El nome provién de la ilesia de San Salvador (pasando de Salvadorell a Salvadell y a Sabadell). Del llatín vadum o badallum (vau) pol vau pa travesar el ríu Ripoll. De la espresión llatina ipso uadell, sacada d'un documentu onde se fala de la zona de Sant Julià d'Altor. D'antiguo Sabadell allugaba a munchos zapateros (zapatu en catalán ye sabata).
Símbolos left|120px|Representación heráldica del blasón aprobáu L'escudu heráldicu que representa a la ciudá foi aprobáu oficialmente en 1993 col siguiente blasón:
La cebolla ye la señal parlante tradicional, dende 1560, referente al nome de la ciudá, y ye tamién una alusión al orixe humilde de la población, col so mercáu agrícola (anque anguaño Sabadell sía un importante centru industrial y de servicios). Los cuatro palos d'Aragón recuerden que la ciudá perteneció a la Corona d'Aragón; ello ye que foi vendida por Roger Bernat III de Foix l'añu 1366 a Elionor de Sicília, esposa de Pedru IV d'Aragón. El rei volvió a vendela, esta vegada a la ciudá de Barcelona, y volvió a la Corona definitivamente en 1473.
La bandera de Sabadell ta formada por dos franxes, una blanca sobre una verde (travesada por otra franxa mariella). La bandera diseñóse por encargu en 1928.
Xeografía Sabadell ta asitiada nel centru de la contorna del Vallès Occidental, xunto al ríu Ripoll.Llenda colos conceyos de Castellar del Vallès, Sentmenat, Polinyà, Santa Perpètua de Mogoda, Barberà del Vallès, Badia del Vallès, Cerdanyola del Vallès, Sant Quirze del Vallès i Terrassa. right|200px|Estensión del términu municipal na provincia de Barcelona Noroeste: Terrassa Norte: Castellar del Vallès Nordeste: Sentmenat Oeste: Terrassa 75px Este: Polinyá Suroeste: Sant Quirze del Vallès, Cerdanyola del Vallès Sur: Badia del Vallès, Barberà del Vallès Sureste: Santa Perpètua de Mogoda
Historia
Prehistoria Los primeros habitantes de la contorna del Vallès yeren llabradores y ganaderos que s'establecieron na zona hai 7000 años. De fechu na zona de Can Roqueta afayáronse restos que faen de Sabadell l'asentamientu más importante de llabradores y pastores d'hai ente 3800 y 2700 años.
Dómina romana Cola romanización sume de la zona la cultura ibérica, que ye sustituyida pola romana en namái 150 años. Nel Vallès, a partir del sieglu I aC, empiecen a apaecer los primeros asentamientos romanos, dellos sobre antiguos establecimientos ibéricos yá esistentes (como'l de La Salut).
Sieglu I Nel sieglu I, con Augustu como emperador, foi un momentu de prosperidá económica y momentu tamién nel que se fundaron unos conxuntos industriales, residenciales y de cultivu, la mayoría dedicaos a la producción de vinu. D'ente les villes del Vallès destaca la de La Salut, anque cerca tamién s'alcontraron les de Castellarnau y Can Feu. Nos famosos exvotos de Vicarello hai la referencia a una villa o población col nome Arragonem. Tradicionalmente, acomuñóse la nacencia de la ciudá de Sabadell cola casona Arragonem (Arraona), a pesar de que nenguna evidencia arqueolóxica demostrar, la toponimia del sitiu y la tradición historiográfica asitien esti fundus romanu nel actual Parque de La Salut. Arragonem yera un llugar de parada pal avituallamiento de les caballeríes y de los viaxeros que transitaben pola Vía Augusta. El mausoléu d'Augustu data del sieglu I y güei apenes queden restos. Taba formáu por un aniellu circular coronáu por un túmulu de tierra con cipreses y coronáu por una escultura del emperador. Nel so interior había trés cámares: una pal cuerpu d'Augustu, otra pal de la so esposa, Livia, y otru pa la so familia. Yá na edá media foi reutilizáu como fortaleza y nel sieglu XIX como circu y teatru. Ye posible que sobre'l túmulu hubiera un templete circular coronáu por una estatua.
Edá Media Mientres la Edá media, el nucleu de población producir nel marxe derechu del ríu Ripoll, con unes primeres edificaciones construyíes al llau de la capiya de San Salvador (actual ilesia de San Félix), documentada dende l'añu 1076. Al llau del ríu tamién se construyeron los primeru molinos de farina.
Les primeres referencies d'un mercáu cercanu a Sant Salvador daten de 1069. La primer ocasión en qu'apaez el nome de Sabadell ye en 1050, cuando se comenta una vía ente Sabadell y Sant Cugat del Vallès.
Sieglu XIV Sabadell pasa a ser villa real, consiguiendo privilexos que revitalicen la vida social y económico. En 1369, en Sabadell había 162 fueos. Mientres esta dómina cuntaben les cases por fueos. La ciudá taba arrodiada de muralles, fueses y portales.
Sieglu XV Sabadell carez un descensu demográficu, pasando de 800 habitantes a unos 500, que se concentraben nel actual centru históricu, un importante encruz de caminos. Nesti momentu la frontera col términu de Terrassa llegaba hasta la cai de les Valls. Amás de les actividaes agrícola y comercial, en Sabadell desenvolvíase tamién la industria. Al llau del ríu Ripoll constrúyense los primeros molinos de traperos.
Sieglos XVI - XVIII Ente los sieglos XVI y XVIII, Sabadell empieza a crecer más allá de les muralles. D'una superficie de 37.900 m² nel sieglu XVI, llega a los 78.272 m² nel sieglu XVIII.
La industria testil más importante mientres los sieglos XVI, XVII y XVIII foi la lanera, siguida (a muncha distancia) pola del tisaje de llinu. En 1559 creóse'l Gremi de Paraires (más tarde llamáu Gremi de Fabricants) pa establecer les regles del oficiu y favorecer la crecedera de l'actividá testil. A lo llargo del sieglu XVIII Sabadell tenía otres actividaes industriales importantes, como l'alfarería y la papelería.
Sieglu XIX Mientres el sieglu XIX, pasa a convertise en ciudá industrial, destacando la instalación de la primer máquina de vapor nuna fábrica testil (1838) y la fundación de la Sociedá d'Amantes de l'Agricultura y la Industria de la Ciudá de Sabadell, que s'esmolecía del suministru d'agua pa la industria y la población, tema siempres grave pa Sabadell.
De los 2.000 habitantes qu'había a principios de sieglu pasar a los 23.294 (censu de 1900). El términu municipal crez y amplíase dende la cai de les Valls hasta l'actual ronda Zamenhof y la cai Vilarrubias.
Tocantes a les infraestructures, mientres la segunda metá del sieglu llegó a la ciudá la llinia de tren que lu conectaba con Barcelona y Terrassa, instalóse l'allumáu públicu nes cais del centru (primero de gas y más tarde llétricu), y fixéronse les primeres cloaques. thumb|Oficines centrales del Banco Sabadell na Plaza Catalunya. Dos instituciones financieres nacen mientres la segunda metá del sieglu: la Caixa d'Estalvis de Sabadell (1859) y el Banco Sabadell (1881), según la Cámara de Comerciu ya Industria (1886), anguaño la entidá económicu-empresarial más representativa de la ciudá y del so área d'influencia.
Nel ámbitu cultural, ye de destacar la renovación del Teatru Principal (1866) y la fundación de l'Academia de Belles Artes (1880).
L'añu 1877, por aciu un real decretu del rei Alfonsu XII, la villa de Sabadell llogra'l títulu de ciudá. Naquel momentu cuntaba con unos 18.000 habitantes, un númberu que se va dir amontando cola inmigración procedente del restu de Cataluña, d'Alicante, Murcia y Valencia. L'actividá económica desenvuélvese básicamente redolada de la industria testil. La especialización na producción de texíos de llana tresformen Sabadell nel primer centru testil lanero del Estáu.
Sieglu XX A principios del sieglu XX foi la ciudá de la industria testil por excelencia, constituyendo'l motor industrial nun territoriu probe por naturaleza. La población multiplicar por ocho y la ciudá esperimento un gran impulsu industrial, sobre manera nel testil y la metalurxa tamién se modernizo la so economía colos servicios. La gran actividá industrial provoca un ábanu migratoriu mientres les décades del 50, el 60 y empiezu de los 70, provocando una espansión urbana ensin orde nin conciertu de la que nacen nuevos barrios como'l de Ca n'Oriac y el de Torre-Romeu. right|170px|thumb|Torre de l'agua (edificiu más emblemáticu de Sabadell y consideráu símbolu d'identidá de la ciudá). Edificios emblemáticos como los modernistes del Hotel Suís (1902), del Despatx Lluch (1908), de la Caixa d'Estalvis de Sabadell (1915), de la Torre de l'Aigua (1918) y el Mercat Central (1930), construyir mientres la primer metá del sieglu.
En 1943 la Diputación provincial escueye por mayoría a la so alcalde José María Marcet Coll pal cargu de procurador en Cortes na I Llexislatura de les Cortes Españoles (1943-1946), representando a los Conceyos d'esta provincia.
El final de la dictadura franquista ye un periodu de gran turbulencia en Sabadell. Les entidaes, los movimientos vecinales y los grupos políticu y sindical implíquense a favor de la democracia (PSUC, CCOO, UXT, USU, etc.). La crisis económica de los 70 afecta a numberoses empreses de la ciudá, que terminen cerrando. Tres les eleiciones municipales de 1979 plantégase un nuevu modelu de ciudá. thumb|left|Parte del Eix Macià y llagu del Parc Catalunya. Al fondu la Torre Millenium.|324x324px Ente 1980 y 1999 el Conceyu, col so carismáticu alcalde Antoni Farrés al frente, tuvo como gran retu urbanizar la ciudá y crear equipamientos públicos. La crecedera descontrolador de los últimos años xenerara barrios que nun cuntaben coles infraestructures urbanes necesaries (allumáu, cloaques, pavimentación de les cais, etc.).
L'apariencia del conceyu evolucionó dende les prestixoses chimenees de fábriques como Vapor Llong, hasta edificios ultramodernos, como la Torre Millenium.
En 1992 inaugúrense dos nuevos parques públicos: el Parc Catalunya, d'un quilómetru de llargor por 500 m d'anchu y el Parque de Taulí.
La terciarización de la economía fai que les principales actividaes del sector servicios aumenten en númberu de trabayadores. Los trés principales actividaes son el comerciu al detalle, instituciones financieres y comerciu al per mayor. El Eix Macià (vía urbana que xune la Plaza de Catalunya cola Plaza de la Concòrdia) convirtióse nun centru de servicios qu'arrexunta la ufierta comercial y de negocios. El cambéu urbanísticu del centru históricu de la ciudá favoreció la so reactivación económica per un sitiu, dexando'l pasu del antiguu centru industrial y obreru a esta nueva economía del sector terciariu.
La ciudá incorpora al barriu de nueva creación: Can Llong, y empecipia la recuperación de la redolada del ríu Ripoll cola creación d'un parque fluvial.